زنان مردانه و زنانه
موقعیت شما: موعود»مطالعات فرهنگی»مقالات مطالعات فرهنگی»غرب شناسی»زنان مردانه و زنانه

زنان مردانه و زنانه

يكشنبه ۱۲ آبان ۱۳۹۲ ساعت ۰۳:۲۹
امتیاز این گزینه
(4 آرا)

دوران جدید اروپا که از قرن شانزدهم با نهضت فرهنگی‌‌‌اجتماعی نوزایش (رنسانس) خود را از قرون وسطی متمایز ساخت؛ در‌واقع، نتیجۀ قیام طبقۀ‌ متوسط شهری ضداقتصاد فئودالی بود و سبب شد که طبقۀ جدیدی به‌نام طبقۀ سوداگر (بورژوازی) نبض تحولات اقتصادی را به‌دست گیرند. بورژوازی بر اقتصاد بازرگانی و صنعتی تکیه داشت و حیات خویش را در گرو مبادلۀ آزاد تجاری می‌دید. این طبقه اساساً به ارزش‌های اخلاقی پا‌یبند نبود و سود‌جویی و لذت‌خواهی در کانون توجه این قشر نوپا قرار داشت و از‌همین‌رو، به ترویج ارزش‌های مادی و فرد‌گرایانه پرداخت و فلسفۀ ‌زندگی تازه‌ای پیشِ ‌روی انسان غربی نهاد.

 

 

این فلسفۀ جدید زندگی بر پایۀ ۵ اصل اساسی استوار است که قبل از ورود به بحث معیار ارزشمندی نقش در جوامع مدرن به تبیین این اصول می‌پردازیم.

1. اومانیسم

شاید اگر ادعا کنیم که بنیان تمدن غرب بر پایۀ اومانیسم استوار است، چندان به‌گزاف سخن نرانده‌ایم. «در قرن پانزده و شانزدهم میلادی که کلیسا بر اروپا حاکم بود، رشد علم و عقلانیت از‌طرفی و بروز فساد و بی‌کفایتی در تدبیر جامعه از‌سوی کلیسا از‌طرفی ‌دیگر، باعث شد اعتماد بشر به دین و مذهب کم‌کم رنگ باخته و منجر به‌کنار‌رفتن دین از عرصۀ مدیریت و تدبیر جامعه شود و پس از آن، رابطۀ هر فرد با خدا به‌صورت شخصی و در حیطۀ روابط فردی تعریف شود. بدین‌ترتیب، انسان در غیاب خداوند، محور و غایت همه چیز قرار گرفت و عقل او ملاک تشخیص حق از باطل تلقی شد و خود درصدد برانداختن طرحی نو برای زندگی خویش برآمد.»2

۲. فردگرایی

این طرز تلقی از انسان و نسبت وی با خداوند، موجب پر‌رنگ‌تر‌شدن روحیۀ فرد‌گرایی و اهمیت‌یافتن فردیت انسان‌ها شده و هویت جمعی آن‌ها اهمیت خود را به‌مرور از‌دست داد. فرد‌گرایی بر ارزش‌های فردی افراد همچون آزادی و حقوق اجتماعی و برابری تک‌تک افراد تأکید داشته و به‌جز منافع فردی و لذت‌های مادی افراد هیچ منبع دیگری را برای تعیین ارزش‌های جامعه دارای صلاحیت نمی‌داند. انسان در این جوامع به کلی امید خود را از ماوراء بریده و آرزوها و لذت‌هایش را در زمین جست‌وجو می‌کند؛ لذا در این گفتمان که لذت‌گرایی مهم‌ترین بخش تفکر آن است، تفسیر فرد از واقعیات است که به آن‌ها معنا و ارزش می‌دهد.

۳. تکثر‌گرایی ارزشی یا پلورالیسم

وقتی تلقی تک‌تک افراد از واقعیات بیرونی سبب معنی‌دار‌شدن و رد و اثبات آن‌ها می‌شود، خودبه‌خود شاهد وقوع نسبیت‌گرایی ارزشی و پلورالیسم در جامعه خواهیم بود؛ چراکه درک افراد از ارزش‌ها و پدیده‌های اجتماعی با هم متفاوت است و هیچ دلیلی برای ترجیح و غلبۀ فهم کسی بر دیگری وجود ندارد و همه در انتخاب سَبک زندگی و نگرش آزاد هستند؛ به‌عنوان مثال، میان یکتاپرستی و بت‌پرستی در غرب هیچ تفاوت ارزشی وجود ندارد و همۀ این‌ها چون انتخاب افراد هستند، ارزش دارند.

۴. دموکراسی

در این فضای شکل‌گرفته در غرب تنها عامل بازدارنده و محدود‌کنندۀ آزادی و امیال افراد، قانون و هنجارهای پذیرفته‌شده و تأیید‌شدۀ جامعه است که آن هم، برخاسته از رأی و نظر غالب افراد جامعه است. در این جوامع، نهاد قانون‌گذار و مجری قانون توسط تک‌تک افراد جامعه انتخاب می‌شود و این مردم هستند که امکان و اجازۀ کنترل بر رفتار خود را به نهادی به نام حکومت تفویض‌کرده و هر زمان هم که اراده کنند، می‌توانند این امکان را از آن سلب کنند.

۵. لیبرالیسم

فلسفۀ وجود حکومت و نیز قوانین و هنجارها، تنها حل‌و‌فصل‌کردن مشکلات و مسائلی است که از تضاد احتمالی آزادی‌های فردی انسان‌ها در جامعه به‌وجود می‌آید؛ به‌عنوان مثال، وقتی کسی مرتکب قتل یا تجاوز یا هر جرم دیگری می‌شود این عمل او تنها به‌دلیل اینکه حقوق و آزادی فرد دیگری را نقض‌کرده است، جرم محسوب می‌شود وگرنه، رفتارهایی همچون زنای محصنه و شرب علنی خمر و استفاده از پوشش‌های زننده در جامعه جرم محسوب نمی‌شود و حکومت حق دخالت در آن‌ها را ندارد.

۶. سکولاریسم

از‌آنجاکه در دنیای مدرن، هیچ منبعی غیر از منافع تک‌تک افراد شأنیت تعیین ارزش‌ها و هنجارهای مقبول جامعه را ندارد؛ مذهب نیز از این قاعده مستثنی ‌نبوده و حق دخالت در زندگی اجتماعی افراد را ندارد و فقط به‌عنوان نوعی سَبک زندگی که افراد به دلخواه خود آن را انتخاب می‌کنند، موضوعیت می‌یابد.

۷. معیار ارزشمندی نقش در جامعۀ مدرن

لیبرالیسم اقتصادی که آن را «نظام سرمایه‌داری» نیز می‌خوانند و مبتنی‌بر تبادل آزاد سرمایه و آزادی‌ عمل سرمایه‌دار است، درپِی مفاهیم، نظریه‌ها، روش‌ها، شاخص‌ها، روابط و سیاست‌هایی بود که به توسعۀ ثروت بینجامد. در ادبیات سرمایه‌داری کار، سود، بازار و کارفرما عناصری تعیین‌کننده‌اند؛ بنابراین می‌توان حدس زد که در این ادبیات، ارزشمندی مقوله‌ای است که بر پایۀ تعریفی مادی از انسان، بدون توجه به اصول ثابت اخلاقی و با معیار‌ قرار‌‌گرفتن موقعیت‌های اجتماعی فرد و جایگاه وی در تولید ثروت و در تبادل آزاد سرمایه تفسیر شود.

دخالت مؤثر در تولید ثروت و کسب درآمد باعث افزایش قدرت خرید افراد و به‌تبع آن، گرایش بیشتر به‌سمت مصرف‌گرایی می‌شود و خواه‌ناخواه فرهنگی مبتنی‌بر این گزاره که «مصرف بیشتر، اعتبار و آبروی بیشتر» شکل می‌گیرد و از طرفی نیز کسب درآمد باعث استقلال فردی شده و قدرت تصمیم‌گیری براساس منویات فردی و شخصی را افزایش می‌دهد. با نهادینه‌شدن این معیارها، زنان اروپایی رفته‌رفته به این احساس دست یافتند که زنان در سراسر تاریخ در موقعیت فرو‌دست بوده‌اند؛ چون نه مناصب اجتماعی در میان آنان دست‌به‌‌دست شده و نه ثروت مستقیماً در‌ دست آنان بوده است. از‌‌این‌رو، دستیابی به مشاغل درآمد‌زا و احراز مناصب اجتماعی به مطالبه‌ای برای زن غربی در فضای اجتماعی پس از انقلاب فرانسه تبدیل شد3؛ لذا با عنایت به مقدمۀ بالا می‌توان معیار ارزشمندی نقش‌ها در جامعۀ مدرن را تأثیر مستقیم آن‌ها بر تولید و کسب ثروت و به‌تبع آن مصرف بیشتر دانست و لذا فعالیت‌هایی چون خانه‌داری که نه درآمدی دارند و نه مستقیماً در تولید ثروت دخیل هستند، کارهایی بی‌ارزش و پَست تلقی می‌شوند.

۸. معیار ارزشمندی نقش در جامعۀ اسلامی

در دیدگاه اسلامی و نظام ارزشی مبتنی‌بر آن، عناصر تعیین‌کننده‌ای به‌عنوان مبانی و اصول ارزشی پذیرفته شده و تأکید می‌شوند که برای درک معیار ارزشمندی نقش‌ها از دیدگاه اسلامی لازم است ابتدا به تبیین آن‌ها بپردازیم:
انسان، بنده و خلیفۀ خدا

در نظام اعتقادی اسلام، محور و مدار هستی خداوند است و بقیۀ موجودات جهان، مخلوق او و در‌نسبت با او به‌شمار می‌آیند. انسان در بین سایر مخلوقات هستی به‌دلیل دارا‌بودن عقل و اختیار درمقایسه‌با موجودات دیگر، دارای شأن و منزلت و جایگاه فراتر در نظام هستی است و همۀ موجودات هستی طفیلی وجود انسان هستند (لقمان، 20). انسان در نگاه دینی، خلیفه و جانشین خدا روی زمین تلقی می‌شود (بقره،30).
هستی هدفمند

در نگاه اسلامی اين اعتقاد وجود دارد كه خلقت هستي كاملاً هدفمند و غايت‌محور بوده و خداوند حكيم و عادل، نظام آفرينش را بر‌اساس طرح قبلي و برنامۀ هدف‌دار استوار گردانده است (دخان، 38). جهان از مبدأي خردمند آفريده‌شده و به‌سوي غايتي حكيمانه در حركت است و در اين جهان هدفمند، هيچ موجودي گزاف و بي‌حساب آفريده نشده و سستي و كژي در اين جهان راهي ندارد (ملك، 3). بنابراين تنوع‌ها و تفاوت‌ها نشانۀ كاستي در كار طبيعت و خلقت نيست؛ بلكه هركدام دقيقاً درراستاي اهداف حكيمانۀ آفرينش است و اين تفاوت‌ها در ادامه به تجانس و انسجام جامعه ختم مي‌شود. با همين منطق، تفاوت‌هاي زن و مرد نيز فهمیدنی و توجيه‌پذیر است.
تناسب میان تکوین و تشریع

این اصل مبیّن این مطلب است که به‌دلیل غایتمند بودن نظام هستی و حکیمانه و عادلانه‌بودن خلقت، بین هست‌ها و بایست‌ها ارتباط وجود دارد؛ بدین معنی که بایست‌ها برمبنای هست‌ها پایه‌گذاری می‌شوند و به‌عبارت ديگر، ویژگی‌ها و تفاوت‌های تكوينی پايه و اساس تفاوت‌ها در قانون‌گذاری و تشريع است.
نقش دین در تشریع و قانون‌گذاری

درك حقيقت تكوين و تشريع متناسب با آن، از عهدۀ بشر خارج است؛ زيرا دامنۀ حيات و گسترۀ تأثير افعال بشري به زمان حال محدود نمي‌شود، بلكه به‌دليل ارتباط و تأثير حوادث به يكديگر، رفتار ما در پهنۀ جهان و در درازاي تاريخ تأثير دارد. لذا بديهي است كه شناخت امور از عهدۀ بشري كه دانشي محدود و خطا‌پذير در اختيار دارد و از آيندۀ خود و جهان آگاهي ندارد، بيرون است. در قرآن كريم مي‌آموزيم كه خالق هستي خود متصدي هدايت بشر است (طه، 50) و اين هدايت محدودۀ قانون‌گذاري را نيز در‌بر‌مي‌گيرد (نساء، 59). نكتۀ مهم اينجاست كه دامنۀ قانون‌گذاري به موضوعات فردي و عبادي محدود نمي‌شود؛ بلكه به همان‌سان در موضوعات اجتماعي نيز جريان دارد (احزاب، 36).
جایگاه فرد و جامعه در اندیشۀ اسلامی

در اسلام و همۀ ادیان الهی جامعه وجودی اعتباری و قراردادی داشته و به‌خودی‌خود دارای ارزش و اصالت نیست و مخاطب اصلی ادیان الهی تک‌تک افراد بشر بوده و رشد و هدایت آحاد افراد جامعه در اسلام و ادیان الهی دیگر دارای ارزش و اصالت است و جامعه از آن‌جهت که ابزاری در‌جهت رشد تک‌تک افراد محسوب می‌شود، خواستنی و مطلوب به‌شمار می‌رود. یعنی اگر زندگی تک‌تک افراد و رشد و هدایت آن‌ها بدون حضور اجتماعی آنان امکان‌پذیر بود، دیگر جامعه و اجتماع هیچ موضوعیتی نداشت.4
ملاک ارزش انسان‌ها

در فرهنگ اسلامي به‌دليل وجود نگاهي نظام‌مند و جامع به بشر، ملاك ارزش‌گذاري انسان‌ها داشتنِ شئون اجتماعي و خانوادگي، استعدادها و داشته‌هاي تكويني، چون نمايانگر هدايت‌يافتگي آن‌ها نيست، ‌به‌خودي‌خود ارزشي ندارد؛ بلكه نحوۀ به‌كارگيري اين داشته‌ها و نزديك‌تر‌شدن به هدف غایي كه همانا قرب الهي است ملاك ارزشمندي انسان‌ها محسوب مي‌شود.5

حال با عنایت به مقدمۀ بالا، می توان ادعا کرد که در دیدگاه اسلامی معیار ارزشمندی نقش‌ها اختلاف مبنایی با نظام ارزشی جامعۀ مدرن دارد. در این دیدگاه، نه تأثیر مستقیم در کسب و تولید ثروت، بلکه دخالت مستقیم در حرکت جامعه و افراد آن به‌سمت کمال و سعادت اخروی و زمینه‌سازی برقراری عدالت در جامعه از مهم‌ترین معیارهای ارزشمندی نقش‌هاست. در دیدگاه اسلامی هر عمل و فعالیتی که دارای شاخص‌های بالا باشد، می‌تواند ارزشمند تلقی شود که در ادامه، به‌تفصیل شاخص‌های آن با عنایت به نقش زنان می‌پردازیم:
بررسی نقش زنان در جامعه از دیدگاه اسلام

الف. همسری: یکی از وظایف و نقش‌هایی که در جامعۀ اسلامی برای زنان بسیار تأکید شده‌، نقش همسری شایسته است. احادیث و روایات زیر مؤید این مطلب هستند:

قال رسول الله(ص)‌: «جِهادُ المَرأَةِ حُسنُ التَّبَعُّلِ» جهاد زن، خوب شوهر‌دارى‌كردن است (الكافى، ج‌5: 507).

قال رسول الله(ص)‌: «اَلمَرأَةُ الصّالِحَةُ أَحَدُ الكاسِبَينِ» زن شايسته يكى از دو عامل پيشرفت خانواده است (بحارالانوار، ج103، ص238، ح39).

قال رسول الله(ص)‌: «‌طُوبی لِامرَأةٍ رَضِيَ عنها زَوجِها» خوشا به‌حال زنی که شوهرش از او راضی باشد (وسائل‌الشیعه، ج14، ص155).

ب. مادری: از دیگر نقش‌های اجتماعی که در دیدگاه اسلامی برای زنان بسیار محترم شمرده شده و بسیار برآن تأکید شده است، همانا نقش مادری زن در خانواده می‌باشد. زنان به‌عنوان مادر در روایات اسلامی بسیار مورد‌تقدیس و ارزشمند شمرده شده‌اند که تعداد اندکی از این روایات به‌شرح زیر هستند:

قال رسول الله(ص)‌: «الجنة تحت اقدام الأمّهات» بهشت زیر پای مادران است (مستدرک‌الوسائل، ج‌15: 180).

مردى نزد رسول اكرم(ص) رفت و گفت: يا رسول الله به چه‌كسی نيكى كنم؟ فرمود به مادرت. عرضه داشت: سپس به چه‌كس؟ فرمود: به مادرت. عرضه داشت: سپس به چه‏‌كس؟ فرمود: به مادرت. عرضه داشت: سپس به چه‌كس؟ فرمود به پدرت (الكافى، ج‌2:  159، ح‌9).

ج. طلب علم و آموزش آن: فعالیت اجتماعی دیگری که در جامعۀ اسلامی برای زنان نه‌تنها مجاز شمرده شده، بلکه مورد‌تأکید و ترجیح واقع شده است؛ طلب علم و آموزش آن است. این وظیفه برای زنان همانند مردان واجب شده است. احادیث زیر بخشی از تأکیدات اسلام در این زمینه است:

قال رسول الله(ص)‌: «طَـلَبُ الْعِلْمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسلِمَةٍ» «فراگرفتن علم برای مرد و زن مسلمان واجب است» (بحارالانوار، ج1: 172).

در تاریخ صدر اسلام موارد بسیاری از علم‌آموزی زنان و آموزش علم روز (قرآن و حدیث) توسط زنان فاضله به زنان در مراکز و مجامع عمومی ذکر شده است. (وسائل‌الشیعه، ج14: 126و127)؛ (الاصابه، کتاب النساءات: 619)؛ (تهذیب التهذیب، ج‌12: 428)؛ (تاریخ قرآن، دکتر رامیار: 385).

د. مشارکت سیاسی: حضور فعال و تعیین‌کنندۀ زنان در سرنوشت سیاسی جامعۀ اسلامی از مفروضات اصلی دین اسلام در الگوی نقش اجتماعی زنان مسلمان است.

قال الله تعالی: «‌يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»

اى پيامبر! هرگاه زنان مؤمن نزد تو آيند كه با تو بيعت كنند بر اين شرط كه چيزى را با خدا شريك ندانند و دزدى و زنا نكنند و فرزندان خود را نكشند و دروغى را كه در دست و بال خود ساخته و پرداخته باشند پيش نيارند و در هيچ كار پسنديده‌اى نافرمانى نكنند، پس با آن‌ها بيعت كن و براى ايشان از خدا آمرزش بخواه كه خدا آمرزنده و مهربان است (ممتحنه، 12).

در اين آيۀ كريمه خداوند به پيامبر دستور مى‌دهد كه اگر زنان با ايمان نزد تو براى بيعت و اعلام وفادارى به پيام تو و اطاعت از فرمان تو آمدند، از آنان بيعت بگير. ازآنجاكه (بيعت) در فرهنگ اعراب زمان نزول قرآن به‌معناى پيمان وفادارى به كسى و اعلام اطاعت و فرمان‌بردارى از او بوده است، همانند پديدۀ (انتخاب) در فرهنگ سياسى امروز كه زمينۀ مشروعيت سياسى حكومت و فرمان‌برى مردم از آن را فراهم مى‌كند؛ بنابراين آيۀ كريمه به صراحت، سهم‌داشتن زنان را در موضوعی كه نقش تعيين‌كننده در سرنوشت سياسى جامعه و رابطۀ دوسويه فرماندهى و فرمان‌برى حكومت و مردم دارد، تأييد مى‌كند و پيامبر را به‌عنوان حاكم و فرمانرواى دينى و سياسى جامعه به پذيرش آن وادار مى‌سازد.

ضمناً موارد بسیاری از بیعت زنان با پیامبر(ص) (العاملي، ج3: 309) و دعوت ایشان از زنان برای بیعت با حضرت علی(ع) (مجلسي، ج94: 112) و حضور زنان در جنگ‌ها6 را شاهد هستیم.

نتیجه‌گیری

در جامعۀ اسلامی زنان و مردان در قبال جامعه حقوق و وظایفی دارند که این وظایف در‌جهت تعالی جامعه تعریف می‌شود و برخلاف دیدگاه غرب که معیار ارزشمندی نقش‌ها را مبتنی‌بر لذت و سود اقتصادی می‌داند، تأثیرگذاری در تقویت مبانی دینی جامعه و سعادت اخروی مسلمانان و بالاتر از همه مطابق رضایت و خواست خدا و دین، از مهم‌ترین معیارهای ارزشمندی نقش‌ها در جامعۀ اسلامی است.

منابع

1. زیبایی‌نژاد، محمدرضا؛ اشتغال زنان؛ عوامل، پیامدها و رویکرد‌ها (از نگاه مدیریت اجتماعی)، قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ص 15.

2. نصیری، مهدی(1381)؛ اسلام و تجدد، تهران:کتاب صبح، ص270.

3. زیبایی‌نژاد، محمدرضا؛ اشتغال زنان؛ عوامل، پیامدها و رویکرد‌ها (از نگاه مدیریت اجتماعی)، قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ص 16.

4. زيبایي‌نژاد، محمدرضا و محمدتقي سبحاني(1383)؛ درآمدي بر نظام شخصيت زن در اسلام، تهران : دفتر مطالعات و تحقيقات زنان، چ4‌، ص43.

5. همان، ص 44.

6. ابن سعد، کاتب واقدي، محمدبن سعد، الطبقات الکبري، بيروت: دار صادر

1 نظر

  • لینک نظر مرتضی غریبی يكشنبه ۱۲ آبان ۱۳۹۲ ساعت ۱۱:۳۹ نوشته شده توسط مرتضی غریبی

    سلام و ممنون از موضوع خوبتون...با تشکر

نوشتن نظر