معاویه از من زیرک تر نیست!

معاویه از من زیرک تر نیست!

جمعه ۱۷ بهمن ۱۳۹۳ ساعت ۲۰:۲۸
امتیاز این گزینه
(5 آرا)

// به اعتقاد امام علی(ع)، ملاک حکمرانی، عدالت است. عدالت محکم‌ترین بنیانی است که در هر نظام اجتماعی باید وجود داشته باشد. حضرت علی(ع) بهترین نوع سیاست و حکومت را مبتنی بر عدل می‌دانند و می‌فرمایند: «سیاست درست سه سیاست است: نرمی همراه با احتیاط، کنجکاوی همراه با عدالت و بخشش همراه با میانه‌روی.»//


سیاست امیرالمؤمنین علی(ع) براساس موازین اسلام و «قرآن» بود و آن حضرت هیچگاه از موازین اسلام منحرف نگردیدند و ذرّه‌ای از احکام اسلام سرپیچی نکردند. ایشان در تمام مدّت حکومتشان، کتاب خدا و سنّت رسولش را در نظر داشتند و در هیچ کاری، سلیقه‌های شخصی را که مخالف کتاب خدا و رسولش باشد، به کار نگرفتند.
بی‌گمان، امام علی(ع) از شیوه‌ها و ابزارهایی که حکومت ایشان را تداوم بخشد و از تمام نیرنگ‌هایی که پایه‌های حکومتشان را استوار سازد، آگاهی داشتند؛ ولی آنچه او را از به کارگیری نیرنگ در امر سیاست باز می‌داشت، دین و تقوا بود. حضرت علی(ع)، موفّقیت و پیروزی را در خشنودی، رضای خدا و اجرای حق و عدالت می‌دیدند؛ نه در حکومت چند روزه بر مردم؛ زیرا نه دنیا را می‌خواستند و نه حکومت بر آن را. به فرموده خود حضرت، ارزش تمام دنیا و حکومت آن، کمتر از یک کفش وصله‌دار بود. هدف حضرت این بود که حقّی را احیا و باطلی را نابود کنند و عدالتی را برقرار سازند.
این روش حضرت، به معنای سستی در رأی و ضعف در سیاست نیست؛ بلکه کمال قوّت و قدرت ایشان است؛ زیرا ضعیف کسی است که هر از چند گاهی، براساس مصالح شخصی با ترس و طمع یا عوامل دیگر از معیارهای حق عدول کند؛ ولی حضرت هیچگاه معیارهای حق را بر هم نزدند و سستی نورزیدند. او مانند برخی از سیاست‌مداران نبودند که به اسم مشورت، سر مردم را گرم کنند و کاری به رأی و نظر آنها نداشته باشند.
امام(ع)، دین را وسیله تحکیم موقعیت و حکومت خود قرار ندادند تا با آن، مردم را بازی دهند. ایشان حکومت را وسیله‌ای برای اجرای دین می‌دانستند؛ نه دین را وسیله‌ای برای حکمرانی بر مردم. بعضی از یاران امام(ع)، سیاست را به مکر و فریب در حکومت تعبیر می‌کردند؛ ولی ایشان، سیاست را درستی در امر حکومت می‌دانستند. در ادامه به برخی از روش‌های سیاسی امیرالمؤمنین، علی(ع) می‌پردازیم.

الف. پرهیز از حیله و نیرنگ
حضرت علی(ع) در دوره حکمرانی و اداره امور مردم، هرگز نیرنگ‌بازی و فریب‌کاری نکردند. ایشان نمی‌خواستند. از این راه برای خود موقعیّتی فراهم کنند. در سیاست ایشان ملاحظه‌کاری وجود نداشت. هرگز فریب مدّاحان چاپلوس را نخوردند و در لفافه‌ای عوام‌فریبانه با مردم سخن نگفتند. صراحت لهجه و صداقت در گفتار و کردار از ویژگی‌های رفتار سیاسی ایشان بود؛ همچنان‌که خود آن حضرت می‌فرمایند:
«ای مردم! وفا همراه راستی است که سپری محکم‌تر و نگه‌دارنده‌تر از آن سراغ ندارم. آن کس که از بازگشت خود به قیامت آگاه باشد، خیانت و نیرنگ ندارد؛ ولی امروز در محیط و زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که بیشتر مردم حیله و نیرنگ را راه زیرکی می‌پندارند و افراد جاهل، آنان را اهل تدبیر می‌خوانند.»1
امام(ع) در جای دیگر، در پاسخ مغیره‌بن شعبه که بقای معاویه را در «شام»، موافق سیاست روز می‌دانست، فرمودند:
«به خدا سوگند! اشتباه می‌کنید. معاویه از من زیرک‌تر نیست. او دغل‌باز و فاسد است. من نمی‌خواهم دغل‌بازی بکنم و از جادّه حقیقت منحرف شوم و فسق و جور مرتکب شوم. اگر خدای تبارک و تعالی، دغل‌بازی را دشمنی نمی‌پنداشت، در آن وقت می‌دیدید که زرنگ‌ترین مردم دنیا، علی(ع) است. دغل‌بازی، فسق و جور است و این‌گونه فجورها، کفر است و من می‌دانم که هر فریب‌کاری در قیامت محشور می‌شود، در حالی‌که یک پرچم دارد.»2
از این سخنان حضرت، در‌می‌یابیم که یکی از صفات برجسته امام(ع)، صداقت در سیاست و قاطعیّت در تصمیم‌گیری‌ها بود و هیچ نوع فریب‌کاری و سازش‌کاری و دورویی را برنمی‌تابید. همین صداقت و درست‌کاری ایشان سبب شد تا در مسئله شورا پس از مرگ خلیفه دوم، خلافت از دست آن حضرت بیرون رود و به عثمان منتقل گردد. همین صراحت و صداقت سبب شد تا سیاست‌مداران، یعنی کسانی که هر نوع سازش و فریب‌کاری را برای رسیدن به مقام یا حفظ آن، سیاست می‌دانند، آن حضرت را سیاست‌مدار ندانند و در شیوه اداره حکومت به آن حضرت ایراد بگیرند.
حضرت می‌توانستند با دادن مقام و منصبی بی‌جا به طلحه و زبیر، از غائله جمل جلوگیری و با ادامه حکومت معاویه در شام موافقت کنند تا جریان صفّین پیش نیاید و با پذیرش مطالب جاهلانه خوارج، از جنگ نهروان جلوگیری کنند؛ ولی هرگز چنین نکردند؛ زیرا سیاست‌مداری صادق و عادل بودند؛ نه فریب‌کار.

ب. مشورت
یکی دیگر از شیوه‌های سیاسی حضرت، مشورت با مردم بود. علی(ع) در این باره می‌فرمایند:
«هرکس خودرأی شد، به هلاکت می‌رسد و هرکس با دیگران مشورت کرد، در عقل آنان شریک می‌شود.»3
امام(ع) معتقد بودند بهترین راه‌حل‌ها و صحیح‌ترین شیوه‌ها با استفاده از آرای مختلف مردم به دست می‌آید. از همین‌رو، در سفارش‌هایی به مالک می‌فرمایند:
«با دانشمندان، بسیار مذاکره و با حکیمان درست‌کردار فراوان گفت‌وگو کن تا در نتیجه مشورت کردن با آنها، آنچه صلاح و اصلاح شهرهای تو به آنهاست، ثابت و استوار گردد و کردار نیک پیشینیان تو که بر پا داشته‌اند، همچنان پابرجا بماند.»4
از این سخنان امام(ع) درمی‌یابیم که گرچه مشورت و انجام کارها از طریق شورایی بسیار سودمند و نتیجه‌بخش خواهد بود، ولی باید در نظر داشت که افراد شورا، صلاحیت کافی برای مشورت کردن را داشته باشند. از این‌رو، امام(ع) سفارش می‌کنند که با دانشمندان و درست‌کاران مشورت کن؛ یعنی با کسانی که هم آگاهی کافی داشته باشند و هم مورد اعتقاد و درست‌کار باشند.
حضرت، مردم را از مشورت با سه گروه بر حذر داشته‌اند:
1. تنگ‌نظر: شخص تنگ‌نظر، جز با تنگ‌نظری یا ترساندن از بیچارگی، رأی نمی‌دهد و این خود باعث دور داشتن شخص مشورت کننده از کار خیر است؛
2. ترسو: شخص ترسو نظر نمی‌دهد؛ مگر به لزوم حفظ نفس و ترس از دشمن؛ چون مصلحت، در نظر او همین است. تمام اینها باعث سستی از نبرد و ضعف در ایستادگی در برابر دشمن می‌گردد؛
3. حریص: شخص حریص همواره مشغول جمع‌آوری مال و نگه‌داری آن است و این خود سبب تجاوز از عدالت و انصاف می‌باشد. بنابراین، چنین شخصی شایستگی مشورت را ندارد.5

ج. عدالت همه‌جانبه
حضرت، خطوط کلّی سیاست خود را بر عدالتی همه‌جانبه و دربرگیرنده همه افراد بنا کرده بود. در اعطای امتیازها هیچ‌گونه تفاوتی بین افراد نمی‌گذاشت تا کوچک‌ترین اختلافی پیش نیاید.
اجرای عدالت، مخالفت‌ها را از میان می‌برد و دوستی و محبّت ایجاد می‌کند و در آبادانی کشور و توسعه اقتصادی و صنعتی آن، تأثیر بسزایی دارد. اگر عدالت در جامعه اجرا نشود، ظلم و ستم، جای آن را خواهد گرفت و ستم جز بدبختی و خشونت، فرجامی در پی نخواهد داشت.6
به اعتقاد امام علی(ع)، ملاک حکمرانی، عدالت است. عدالت محکم‌ترین بنیانی است که در هر نظام اجتماعی باید وجود داشته باشد. حضرت علی(ع) بهترین نوع سیاست و حکومت را مبتنی بر عدل می‌دانند و می‌فرمایند:
«سیاست درست سه سیاست است: نرمی همراه با احتیاط، کنجکاوی همراه با عدالت و بخشش همراه با میانه‌روی.»7
امیرالمؤمنین علی(ع)، نظام عادلانه را این‌گونه توصیف می‌کنند:
«مبادا نیکوکار و بدکار در دیده‌ات برابر آید که آن، رغبت نیکوکار را در نیکی کم کند و بدکردار را به بدی وادارد.8 رنج کسانی را که کوشش کرده‌اند، بر زبان آور که فراوان کار نیکوی آنان را یاد کردن، دلیری را برنمی‌انگیزد و ترسان بددل را به کوششی مایل نمی‌گرداند و نیز مقدار رنج هریک را در نظر دار و رنج یکی را به حساب دیگری مگذار و در پاداش او به اندازه رنجی که دیده و زحمتی که کشیده است، تقصیر میار و مبادا بزرگی کسی موجب شود که رنج اندک او را بزرگ شماری و کمی رتبه مردی سبب شود، کوشش وی را خوار بداری!»9
احقاق حق و اجرای دقیق قانون، نخستین شرط لازم برای یک نظام سیاسی عادل است و حضرت توانستند آن را در نظام سیاسی خود اجرا کنند. در حکومت امام(ع)، همه در برابر قانون یکسان بودند و هیچگاه تفاوت و برتری میان اشخاص، گروه‌ها و طبقات اجتماعی وجود نداشت.
وقتی حضرت علی(ع) در جایگاه رهبر کشور اسلامی، زره خود را نزد یک شخص مسیحی یافتند، برای گرفتن آن نزد قاضی شکایت بردند. شخص مسیحی از دادن زره سرپیچید. شریح قاضی به امام(ع) گفت: آیا گواهی داری؟ حضرت فرمودند: «نه.»
پس شریح به نفع شخص مسیحی حکم کرد و از دادگاه خارج شدند. پس از اندکی مسیحی برگشت و گفت: زره مال حضرت علی(ع) است که در راه صفّین از پشت شترش بر زمین افتاد و من برداشتم. سپس وی مسلمان شد و گفت: این حکومت و قضاوت پیامبر(ص) است که رهبر یک کشور، نزد قاضی خود حاضر می‌شود و قاضی به نفع یک اقلّیت مذهبی تحت ذمّه رأی می‌دهد.10
حضرت بدون توجّه به طبقه اجتماعی، لباس، شخصیّت و خدمات افراد، قانون را اجرا می‌کرد. نجّاشی یکی از یاران امام(ع) و از بزرگان و شاعران زمان و در جنگ صفّین در رکاب حضرت علی(ع) بود و گاهی نامه‌های معاویه را با شعر پاسخ می‌داد. وی در یکی از روزهای ماه رمضان، به اصرار ابی‌سمال مرتکب روزه‌خواری و شراب‌خواری شد. به امام(ع) خبر رسید و حضرت دستور دستگیری او را صادر کردند و سپس هشتاد ضربه شلّاق حدّ شراب‌خواری و بیست ضربه حدّ روزه‌خواری بر او جاری کردند. گروهی از طایفه یمامه از جمله طارق‌بن عبدالله با خشم پیش امام(ع) آمدند. طارق گفت: گمان نمی‌کردیم نزد فرمانروایان عاقل و بافضیلت، مجازات افراد سرکش و یاغی با افراد فرمانبر خودی یکسان باشد. با کاری که تو با نجّاشی کردی، دلمان را آتش زدی و ما را به راهی کشاندی که به دوزخ می‌انجامد. حضرت علی(ع) این آیه را در پاسخ وی تلاوت فرمودند:
«یا أَيُّهَا الَّذینَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامینَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى‏ أَلاَّ تَعْدِلُوا؛11
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره برای خدا قیام کنید و از روی عدالت گواهی دهید. البتّه نباید دشمنی گروهی، شما را بر آن دارد که عدالت نکنید.
ای برادر بنی‌نهد! آیا نجّاشی جز فردی از مسلمانان بود که یکی از پرده‌های الهی را دریده بود. حدّ، کفّاره گناه است و همانا خدا می‌فرمایند: ملامت فوق موجب نگردد که به عدالت رفتار نکنید. به عدالت رفتار کنید که به تقوا نزدیک‌تر است.»12

د. آزادی
در حکومت امیرمؤمنان علی(ع) مخالفان، آزادانه در «مدینه» رفت و آمد می‌کردند و کسی حقّ تعرّض به آنان را نداشت. یکی از مصداق‌های آزادی عقیده در حکومت امام علی(ع)، آزادی در بیعت است. ایشان در خطبه‌ای می‌فرمایند:
«شما می‌دانید که من برای حکومت، در پی مردم نرفتم تا آنان به سوی من آمدند و من قول بیعت ندادم تا آنکه آنان با من بیعت کردند.»13
یکی از ویژگی‌های حاکمان الهی آن است که آنان کسی یا گروهی را به رأی دادن و بیعت کردن مجبور نمی‌سازند و پس از رسیدن به قدرت نیز از گروه‌های مخالف حکومت انتقام نمی‌گیرند و به آنان بی‌مهری نمی‌کنند؛ چون بیعت اجباری، نشانه ستمگری، دیکتاتوری، غیرالهی بودن و ناعادلانه بودن حکومت است.
آن بزرگوار در طول حکومت خویش حتّی یک نفر را به جرم عقیده بازخواست نکرد و همه مردم از دوست و دشمن، مسلمان و کافر در ابراز عقیده آزاد بودند.
آزادی بیان در حکومت امیرمؤمنان علی(ع) آن‌قدر معمول بود که دشمنان آن بزرگوار از آزادی او سوء استفاده می‌کردند. امام(ع) چنان وسعت نظر داشتند که به مخالفان هم در بیان و عمل آزادی داده بود. البتّه تا آنجا که به آزادی و امنیّت دیگران آسیب نزنند و در جامعه، فساد و تباهی ایجاد نکنند.
وقتی خوارج در اطراف مسجد سر و صدا می‌کردند و شعار لاحکم الّا لله سر می‌دادند، حضرت فرمودند:
«تا آنجا که علیه حکومت اسلامی اقدامی نکنند، آزاد هستند که عقیده و دیدگاه‌های خود را بیان کنند.»14


پی‌نوشت‌ها:
1. «نهج‌البلاغه» فیض‌الاسلام، خطبه 41، ص 117.
2. همان، خطبه 191، ص 639.
3. همان، حکمت 161، ص 391.
4. «شرح نهج‌البلاغه» ابن ابی الحدید، ج 17، نامه 53، ص 30.
5. «شرح نهج‌البلاغه» ابن میثم، کمال‌الدین میثم‌بن علی‌بن میثم بحرانی، مترجم: محمّدرضا عطایی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1374، چ 1، ج 5، صص 246 و 245.
6. «علی؛ اقیانوس عدالت»، سیّده مهاجر، تهران، نشر طلا، چ1، ص 51.
7. «غرر الحکم و درر الکلم»، عبدالواحد آمدی، مترجم: محمّدعلی انصاری، ج 1، ص 434.
8. «شرح نهج‌البلاغه» ابن ابی‌الحدید، ج 17، نامه 53، ص 30.
9. «شرح نهج‌البلاغه» ابن میثم، ج 5، ص 258.
10. «بحارالأنوار»، ج 9، ص 598.
11. سوره مائده، آیه 8.
12. «الغارات»، ابن هلال ثقفی، مترجم: عبدالمحمّد آیتی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374، چ 2، ج 2، ص 532.
13. «نهج البلاغه» فیض الاسلام، نامه 54، ص 1026.
14. نک: «کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال»، ج 11، ص 301.

نوشتن نظر