در حالى كه ما در ديگر كتابهاى خود بخوبى روشن ساخته‏ايم كه اساس تاريخ بر دو محور قرار دارد يكى انسان و ديگرى عوامل مادى كه انسان را احاطه كرده است؛ همانطور كه عوامل مادى و ابزار توليد و طبيعت در انسان اثر مى‏گذارد، انسان نيز در اطراف خود و در ديگر عوامل خارجى اثر مى‏گذارد و هيچ توجيهى وجود ندارد كه بگوييم حركت از ماده شروع و به انسان ختم مى‏گردد؛ مگر عكس آن را هم بپذيريم كه ممكن است حركت از انسان شروع و به ماده ختم گردد؛ زيرا انسان و ماده در طول زمان در يكديگر اثر مى‏گذارند.
با اين حساب يك فرد مى‏تواند در جريان تاريخ از يك طوطى برتر باشد بويژه كه اين شخص رابط و واسطه ميان زمين و آسمان باشد كه اين2 رابط خود همانند يك نيرو براى حركت تاريخ عمل مى‏كند و اين چيزى است كه در تاريخ پيامبران به اثبات رسيده است بويژه در تاريخ پيامبر خاتم، صلّى‏اللّه‏عليه‏وآله.
پيامبر اسلام حضرت محمد، صلّى‏اللّه‏عليه‏وآله، به خاطر تحقق رسالت آسمانى‏اش خود زمام حركت تاريخ را در دست گرفت و يك خط طولانى فرهنگى و تربيتى ايجاد كرد كه هرگز عوامل مادى و خارجى نمى‏توانستند از عهده آن برآيند؛ - چنانكه اين موضوع را در مقدمه دوم كتاب »الفتاوى الواضحه« توضيح داده‏ايم - و هر چه به وسيله پيامبر3 اكرم، صلّى‏اللّه‏عليه‏وآله، امكان وقوع داشته به وسيله امام منتظر، عليه‏السلام، نيز ممكن است؛ امامى كه از اهل‏بيت است و رسول گرامى اسلام، صلّى‏اللّه‏عليه‏وآله، از نقش بزرگ او سخن گفته و به وجود او بشارت داده است.
4 و بالاخره به آخرين سؤال مى‏رسيم، مى‏پرسند:
روشى كه مى‏شود تصور كرد چنين فردى بتواند پيروزى قطعى عدالت را به ارمغان آورد و كيان ظلم و ستم را براندازد، چيست؟
پاسخ دقيق به اين پرسش بستگى دارد به شناخت زمان و مرحله‏اى كه حضرت مهدى، عليه‏السلام، پا به ميدان مى‏گذارد؛ اگر بشود دقيقاً خصوصيات و اوضاع و احوال آن زمان را تشخيص داد؛ ممكن است در پرتو آن بتوان تصويرى از چگونگى عمليات و حركت آن را ترسيم كرد ولى تا زمانى كه ما شناختى نسبت به آن زمان نداريم و چيزى از شرايط و واقعيتهاى خارجى آن را نمى‏دانيم نمى‏شود پاسخى علمى راجع به آنچه در آن روز اتفاق خواهد افتاد بيان كرد؛ گر چه مى‏شود حدس و گمان‏هايى زد كه آن هم غالباً بر پايه ذهنيات است نه واقعيتهاى عينى و خارجى.
در اينجا يك تصور درست وجود دارد كه مى‏شود آن را پذيرفت. اين تصور بر پايه رواياتى است كه5 درباره اين جريان وارد شده و نيز بر پايه تجربه‏هايى است كه از انقلابهاى بزرگ تاريخ استفاده مى‏شود.
تصور مى‏شود كه ظهور حضرت مهدى، عليه‏السلام، به دنبال يك خلأ بزرگ كه نتيجه فساد و بحران تمدن است، واقع مى‏شود. اين خلأ راه6 پيشروى رسالت جديد را مى‏گشايد و زمينه روحى پذيرش دعوت را آماده مى‏سازد.
اين بحران روحى، حادثه‏اى اتفاقى نيست كه ناگهان در تاريخ تمدن انسانها پديد آيد بلكه نتيجه طبيعى تناقضات تاريخ است، تاريخ منهاى خدا؛ كه در نهايت هيچ راهى براى حل آن تناقضات پيدا نخواهد شد. آنگاه است كه آتش روشن مى‏شود؛ آتشى كه هيچ چيز باقى نمى‏گذارد و از هيچ چيز نمى‏گذرد.
در اين لحظه است كه آن نور ظهور مى‏كند تا آتش را خاموش و عدالت آسمانى را در گستره زمين بر پا دارد.
والحمدلله رب العالمين و الصلوة و السلام على محمد و آله الطاهرين.
شروع نگارش اين اوراق روز سيزدهم جمادى الثانيه سال 1397 ق. و پايان آن عصر روز هفدهم همين ماه بوده است. والله ولى التوفيق
محمدباقر صدر - نجف اشرف
تحقيق اين كتاب در ماه رجب سال 1416 ق. در شهر مقدس قم پايان يافت.
دكتر عبدالجبار شراره

پى‏نوشتها:
1. اشاره است به نظريه مادى تاريخ يعنى تفسيرى كه ماركسيسم از تاريخ دارد. در كتاب »اقتصادنا« ج1، ص19 تحليل علمى و بحث فلسفى عميقى در اين زمينه به قلم استاد شهيد صدر، رضى‏اللّه‏عنه، شده است.
2. اشاره به كتاب »فلسفتنا« و مقدمه كتاب »اقتصادنا« مى‏باشد.
3. ر.ك: كتاب قهرمانان (قهرمانى به صورت يك پيامبر) نوشته توماس كارلايل.
4. ر.ك: مقدمه دوم كتاب »الفتاوى الواضحة« ص63 كه اين مسأله را بخوبى توضيح و تفصيل ظهور حضرت مهدى، عليه‏السلام، به دنبال يك خلأ بزرگ كه نتيجه فساد و بحران تمدن است، واقع مى‏شود. اين خلأ راه پيشروى رسالت جديد را مى‏گشايد و زمينه روحى پذيرش دعوت را آماده مى‏سازد.
داده است.
5. التاج الجامع للاصول، ج5، ص343، از ابوسعيد از پيامبر، صلّى‏اللّه‏عليه‏وآله:
»المهدى منّى أجلى الجبهة أقنى الأنف يملأ الأرض قسطاً و عدلاً كما ملئت ظلماً و جوراً« يعنى: مهدى از من است، پيشانى فراخ و بلندبينى؛ زمين را از عدل و داد پر مى‏كند پس از آنكه انباشته از ظلم و ستم شده باشد.
6. اشاره به رواياتى است درباره نشانه‏هاى ظهور و وقايعى كه پيش از ظهور مبارك آن حضرت يا همزمان با آن رخ مى‏دهد. اين روايات به صورت مشروح در كتاب »عصر ظهور« از سيد محمد صدر آمده است. هم چنين به كتاب ارشاد شيخ مفيد، ص356 به بعد و كتاب »الاشاعة لأشراط الساعة« از محمد بن رسول حسينى برزنجى رجوع شود.
7. اشاره است به عاقبت كار انسان و بحران تمدن كه بر اثر رقابت و كشمكش ميان تمدنهاى مادى و قطبهاى سياسى و ناتوانى در ايجاد امنيت و خوشبختى براى انسانها پيش خواهد آمد. نشانه‏هاى اين خلأ هم‏اكنون پيدا شده و روز به روز در شرق و غرب گسترش مى‏يابد. هر كس اخبار و گزارشها و تفسيرهاى سياسى روز را پيگيرى كند بخوبى اين مسأله را درمى‏يابد؛ و روز موعود دور نيست.

 

ماهنامه موعود شماره 16