اشاره: آغاز سال تحصيلى و بازگشايى مدارس و مراكز آموزش عالى بار ديگر بهانه‏اى فراهم آورد تا مطبوعات و رسانه‏ها موضوع تعليم و تربيت نسل جوان را مورد توجه قرار دهند و درباره آن بنويسند و بگويند.

براستى در كشورى كه نيمى از جمعيتش را جوانان تشكيل مى‏دهند تا چه اندازه به موضوع چگونگى پرورش فكرى و دينى جوانان اهميت داده مى‏شود؟ آيا خانواده‏ها و نهادهاى تربيتى و فرهنگى كشور موضوع تربيت «جوان مسلمان‏» در عصر حاكميت فرهنگ ابتذال و تباهى غرب را مورد توجه جدى قرار داده‏اند؟ آيا هيچ به اين انديشيده‏ايم كه چگونه مى‏توان نسل امروز را نيز چون نسلهاى پيشين «منتظر» تربيت كرد و براى ظهور دولت كريمه امام عصر، عجل‏الله‏تعالى‏فرجه، آماده ساخت؟

مقاله حاضر در واقع پيش‏درآمدى است‏براى طرح جدى‏تر موضوع جوانان و تعليم و تربيت آنها در مجله موعود. اميدواريم كه همه انديشمندان و فرهيختگان ميهن اسلامى و همه خوانندگان عزيز موعود با طرح ديدگاههاى خود ما را در رسيدن به طرحى كلان براى تربيت «نسل منتظر» يارى كنند. ان‏شاءالله.

همه بزرگان ما در قديم، از كودكى و خردسالى به تربيت روانى و دينى فرزندان خود اقدام مى‏كردند و به اين طريق جوانان پرورده دست اين بزرگان نه تنها از همسالان و بزرگترهاى سنى خود نيز كه تحت تربيتى اين چنين قرار نداشته‏اند سر بوده‏اند، و بسيارى از ايشان برترى را نسبت‏به بزرگان نسلهاى بعدى حفظ كرده‏اند، و چه بسا بتوان سر تاكيد قرآن آسمانى بر اشتمال عنوان «مقربون‏» يا «سابقون‏» بر شمار بيشترى از گذشتگان را، در روش تربيتى خاص آنان جستجو كرد كه افراد نسلهاى بعد - به علت‏بعد فرهنگ - از آن كلا يا جزئا بى‏بهره بوده‏اند. (1)

به طور مثال در ادبيات كهن ما، چه پيش از اسلام و در دوره حاكميت‏حكيمان موسوم به «مغان‏» و چه پس از آن و در دوران زمامدارى فرهنگى عالمان مسلمان، همواره بخشى خاص به نحوه تربيت عملى و نه تنها علمى خردسالان و جوانان اختصاص داشته و گاه در حلقه درس يك عالم عاليقدر - گذشته از محافل خصوصى - هزاران نفر شركت مى‏جسته‏اند. و اين همان سبك تعليمى است كه توسط انديشورانى همچون ژرارد و آدلهارد و آلبرت كبير به اروپاى قرون وسطى منتقل شد و على‏رغم انعكاس ناقص در آثار نويسندگانى چون جان لاك انگليسى و روسوى فرانسوى، بتدريج در محاق فراموشى فرو رفت. (2)

بنا به اسناد تاريخى، عمده تاكيد آموزگاران مسلمان علاوه بر آموزش فنون اسب‏سوارى، تيراندازى و شناگرى، بر محور اخلاق عملى و آموزشهاى به اصطلاح پراتيك دور مى‏زده، فلذا بر خلاف آنچه امروزه در جوامع غربى و غربزدگان شرقى شايع است، آموزشهاى اخلاقى به مشاعره و پند و اندرز زبانى و عاقبت چرس و بنگ و مواد افيونى! ختم نمى‏شده است. به مادران و پدران مى‏آموختند كه تاديب عملى نوباوگان مى‏بايد بلافاصله پس از دوران شيرخوارگى آغاز شود و نخستين درسى كه كودك مى‏آموزد، مى‏بايد درس عفت و حيا باشد. كودكان و نوجوانان را عملا از همنشينى با اضداد باز مى‏داشتند و از خواب بسيار و شره و شكم‏پرورى ايشان مانع مى‏شدند. مرحوم خواجه طوسى در كتاب «اخلاق ناصرى‏» مى‏نويسد:

ملوك فرس را رسم بوده است كه فرزندان در ميانه حشم و خدم تربيت ندادندى، بلكه با ثقات به طرفى فرستادندى تا به درشتى عيش و خشونت در مآكل و مشارب و ملابس برآيند و از تنعم و تجمل حذر نمايند و اخبار ايشان مشهود است و در اسلام عادت رؤساى ديلم نيز همين بوده است. (3)

همچنانكه از كتب تربيتى گذشتگان برمى‏آيد، سير تربيتى كودكان از مدتها پيش از بلوغ آغاز مى‏شده و با رسيدن به سن جوانى، جوان با عبور از مسير آموزش حكمت طبيعى و رياضيات (حساب و هندسه و موسيقى) كه حكم پرورشگاه ذهن نوآموزان را داشته، به حكمت اولى يا علم به مبدا معاد مى‏رسيده است. اما مهم اينجاست كه مقدم بر مباحث‏حكمت نظرى، به او حكمت عملى يعنى اخلاق و تدبير منزل و آيين ملك‏دارى مى‏آموختند و همچنين با تاكيد بر لزوم همراهى سلوك عملى، زمينه پيوند نفس دانش‏آموزان را با موضوع و محمول و نسبت قضايايى كه آموخته‏اند برقرار مى‏ساختند. به همين سان اولين درس لقمان حكيم به فرزند خود علم اخلاق است; آنجا كه پس از تعليم علوم حكمى و اصول خداشناسى سخن را به تعليم طريق سلوك با پدر و مادر و همگنان، و عاقبت طريق راه رفتن و سخن گفتن مى‏كشاند:

و اقصد فى مشيك و اغضض من صوتك ان انكر الاصوات لصوت الحمير. (4)

در راه رفتن ميانه‏روى پيشه كن و در هنگام سخن گفتن با صداى پايين گفتگو كن كه بى‏گمان گوشخراشترين صداها صوت خران است.

بخشى از نصايح مذكور در آيات سوره مباركه لقمان آمده و متن نسبتا مشروح آن در فرمايش امام صادق، عليه‏السلام، ذيل اين آيات مضبوط است. (5)

از سوى ديگر يكى از تعاليم قرآن آسمانى آن است كه آدمى ذاتا موجودى هلوع، سركش و طغيانگر بوده، آنتروپى خاص وجود او طبيعتا وى را به نافرمانى از فرمان رب فرا مى‏خواند. به زبان ساده‏تر طى مسير سعادت (يا صراط مستقيم) مستلزم صرف انرژى و مراقبه دايم تا استقرار فضايل اخلاقى به صورت «ملكه روانى‏» در وجود انسان است.

برخى انسانها ذاتا از برخى رذايل پالوده هستند اما براى كسب بعضى ديگر از فضايل به تلاش جسمانى و پرورش قواى رحمانى محتاج‏اند. به اين لحاظ عمده تلاش رهبران الهى آن بوده كه بر توسن سركش تمايلات انسانها، مهار تدبير ببندند و با اجراى برنامه‏هاى فرهنگى خاص و ضمن پرهيز از سركوب تمايلات صحيح غريزى، محدوده ملكوت نفس را از سيطره دو قوه «وهم‏» و «خيال‏» رهايى ببخشند. و اين دقيقا نقطه مقابل خطى است كه در طول تاريخ پيوسته بر تنور هواجس نفسانى دميده و به تعبير مرحوم علامه محمدتقى جعفرى، رضى‏الله‏عنه، همواره بر «چاه آرتزين‏» هوى و هوس ايشان، تلمبه تحريك نصب مى‏كرده است! در ديدگاه اول همواره ميان عقل و دين نسبتى وثيق در ميان بوده و همانگونه كه يكى از انديشوران معاصر بخوبى اشاره كرده است، مشتقات مختلف به كار رفته در قرآن آسمانى و روايات معصومين همچون «عقل‏» و «نهى‏» و امثال آن - بيش از آنكه با «راسيو» يا «ريزن‏» غربى هم‏افق باشد با دين (religion) كه از ريشه لاتين [religare] به معنى عقال و وصل كردن و گره زدن و در يك كلام اتصال به حقيقت، گرفته شده هم‏معنى است. (6)