در سال‏1996 ميلادى به شكل CD منتشر و در دسترس علاقه‏مندان به اين دايرة المعارف بزرگ قرار گرفت. دايرة المعارف بريتانيكا علاوه بر داشتن مقالاتى در زمينه علوم تجربى داراى مقالاتى در زمينه علوم انسانى و علوم مذهبى نيز مى‏باشد. تهيه كنندگان اين دايرة المعارف در مورد معرفى امام زمان، عجل‏الله‏تعالى‏فرجه، نيز مقالاتى را ارايه داده‏اند. بررسى اين مقالات نشان مى‏دهد كه نويسندگان آنها اطلاع چندانى از موضوع مهدويت در اسلام نداشته‏اند و در بسيارى از موارد، اطلاعات غلط و تحريف شده درباره ولى عصر، عجل‏الله‏تعالى‏فرجه، به استفاده كنندگان از اين دايرة المعارف ارائه داده‏اند. آنگونه كه هر چند انسان خوشبين باشد، نمى‏تواند برخى از نادرستيها را در اين مقاله ناديده انگارد. و جاى اين پرسش باقى مى‏ماند كه چرا نويسندگان دايرة المعارف، در اين زمينه به منابع و مآخذ معتبر و مستند شيعه و سنى مراجعه نكرده‏اند. در حالى كه عالمان و پژوهندگان شيعه از صدر اسلام تا به امروز كتابهاى ارزشمندى در موضوع مهدويت تدوين نموده‏اند، و مقاله نويسان بريتانيكا مى‏توانستند براحتى با حوزه‏هاى علمى تشيع و مراكز تحقيقاتى در ايران و يا ساير نقاط جهان تماس برقرار نمايند و از آثار اصيل و منابع معتبر تشيع و تسنن بهره ببرند، و اطلاعات كاملى نسبت‏به امر مهدويت‏به دست آورند.

اين مورد و ديگر موارد، از اين دست، نشانگر آن است كه نه تنها بسيارى از مستشرقان و اسلام شناسان غربى، بلكه مراكز مهم تحقيقى غرب نيز، در بررسى عقايد آئين تشيع و مكتب اهل‏بيت، عليهم‏السلام، در پى آن نبوده‏اند كه آنچه را مى‏نويسند، مستند به مراجع دست اول و مآخذ معتبر شيعه و سنى باشد. از اين رو يك دانش پژوه و محقق مسلمان، براى دريافت معارف دينى و حتى تاريخى خود، نمى‏تواند به آثار تحقيقى و تجزيه و تحليل غربيان، به چشم وثاقت و اطمينان بنگرد و به آنها مراجعه نمايد، تا چه رسد به اين‏كه آنها را مبناى نگرش و دين باورى و تحقيق خود قرار دهد. در اين نوشتار، ابتدا ترجمه دو مقاله تحت عناوين «آخر الزمان در مذاهب اسلام و زرتشت‏» و «مهدى‏»، از دايرة المعارف بريتانيكا آورده شده و سپس به نقد و بررسى آنها خواهيم پرداخت. ذكر اين نكته ضرورى است كه پاسخ تمامى شبهات و اتهامات وارده در دو مقاله مذكور و ديگر موارد، در سخنان معصومين، عليهم‏السلام، و آثار بزرگان و علماى تشيع، رضوان‏الله‏تعالى‏عليهم، و حتى برخى از علماى اهل سنت‏با بهترين شكل، موجود بوده و با مراجعه به آنها جاى هيچگونه ترديد و ابهامى باقى نمى‏ماند. بنابراين در اين مقاله صرفا به جمع آورى و نقل پاره‏اى از اين پاسخها اقدام شده‏است. اميد آنكه اين تلاش ناچيز، در كنار خدمات ارزشمند مرزداران عالم تشيع مورد لطف و رحمت‏حضرت بقية‏الله‏الاعظم، ارواحنافداه، قرار گيرد.

ترجمه مقاله‏ها:
دكترين‏هاى مذاهب و اصول مذهبى
آخرالزمان در مذاهب غرب
اسلام و زرتشت

اسلام دينى نيست كه در آن ظهور منجى انتظار برود، و جايى براى مسيح نجاتبخش در آن وجود ندارد. با اين همه به طور تدريجى و شايد تحت تاثير مسيحيت عقيده به يك اعاده كننده آخر الزمانى ايمان از نسل پيامبر و يا به عنوان عيساى رجعت كننده در آن مطرح گرديده كه معمولا از او به نام مهدى ياد مى‏شود، كه به معناى كسى است كه به طور الهى هدايت‏شده است. بعد از ظهور عيسى، روز قيامت‏شروع مى‏شود. خوبها وارد بهشت و شريران به داخل جهنم خواهند افتاد. بهشت و جهنم داراى مراحل مختلفى براى مجازات خوبى و بدى مى‏باشد. دوره قبل از پايان جهان به صورت بدبينانه‏اى مورد نگرش قرار گرفته‏است. خداوند، خودش جهان بدون خدا را ترك و رها خواهد كرد. كعبه (زيارتگاه بزرگ و مقدس جهان اسلام) ناپديد خواهد شد. نسخه‏هاى قرآن تبديل به اوراق خالى مى‏شود و كلمات آن از خاطره‏ها محو مى‏گردد. پس آن گاه پايان فرا مى‏رسد.

در اسلام اهل سنت تمام اين موضوع بيشتر به صورت افسانه‏آميز بيان شده‏است تا به صورت يك اصل مسلم مذهبى. البته تمام مسلمانان متعصب (1) به آمدن يك اعاده كننده نهايى ايمان، اعتقاد دارند. در زمانهاى بروز بحران و اضطرابات سياسى يا مذهبى، توقع براى ظهور مهدى افزايش يافته و موجب قيام تعداد زيادى از كسانى كه خود را مهدى مى‏خوانند، شده‏است. بهترين نمونه آن «محمد احمد» مهدى سودانى است كه در سال 1881 م. شورشى را بر عليه دولت مصر بر پا كرد و بعد از چندين پيروزى پى در پى، دولت مهدى را به وجود آورد و تا سال 1898 م. كه توسط فرمانده ارتش انگليس به نام «كيچينير» (KITCHENER) ، در سودان شكست‏خورد، دوام آورد.

در آيين مسلمانان شيعه (كه به واگذارى رهبريت روحانى در خانواده على، عليه‏السلام، پسر عمو و داماد محمد،، صلى‏الله‏عليه‏وآله، اعتقاد دارند) نظريه مهدى، بخش اساسى اعتقادات آنها را تشكيل مى‏دهد. در ميان شيعيان اثنى عشرى كه اصلى‏ترين گروه شيعيان‏اند، اعتقاد بر اين است كه مهدى منتظر، امام يا رهبر مذهبى دوازدهم است كه مخفى شده و از مكان پنهان خود مجددا ظاهر خواهد شد. عقيده به مهدى در ايجاد مذاهب جديد و يا فرقه‏هاى شيعه نيز نقش داشته‏است. به عنوان مثال، مى‏توان از اعتقاد دروزى‏ها نام برد كه معتقدند «الحكيم‏» خليفه مصرى سلسله فاطميون (كه در سالهاى‏996 1021 م. سلطنت كرد) و تصور مى‏شود آخرين نماينده الهى پيامبر باشد، در آخرالزمان (هزار سال بعد از ظهورش در اواخر قرن نهم) باز خواهد گشت تا حكومت‏خود را بر تمام جهان بر پا كند. ديگر چهره‏هاى منجيان اسلامى عبارتند از: ميرزا غلام احمد، بنيان گذار فرقه احمديه [ قاديانى] كه در اواخر قرن نوزدهم خود را به عنوان مسيح و مهدى معرفى كرد. و همين طور ميرزا على محمد شيرازى در ايران كه بنيانگذار مذهبى بود كه بعدا به نام هائيت‏شناخته شد. او در سال 1844 م. اعلام كرد كه باب (دروازه) مى‏باشد. اين اعلام مصادف با هزارمين سالگرد غيبت امام دوازدهم بود.

آئين زرتشتى، مذهبى است‏با يك افق كاملا آخرالزمانى;زيرا تاريخ جهان در اين مذهب ميدان جنگى است كه در آن نيروهاى روشنايى و خوبى، با نيروى ظلمت و بدى مبارزه مى‏كنند. اگر چه عقيده به يك فرد مشخص نجاتبخش جنبه اساسى در نظام زرتشتى ندارد با اين وجود چنين فردى حتما قيام خواهد كرد.

گفته شده است دولت زرتشت، پيامبر ايرانى (قرن ششم قبل از ميلاد) در پايان تاريخ چهار مرحله‏اى جهان كه هر دوره آن 3000 سال به طول مى‏كشد گشوده خواهد شد و به فاصله هر 1000 سال، سه نجاتبخش ديگر كه از پسران زرتشت محسوب مى‏شوند و بعد از مرگ وى به دنيا خواهند آمد، در پى وى ظاهر خواهند شد، آخرين آنها سوشيانز ( SOSHYANS) و يا سائوشيانت (SAOSHYANT) نام دارد كه در پايان جهان ظاهر خواهد شد و خداوند وظيفه بر پايى آخرين حكومت جهان و رستاخيز مردگان را بر عهده وى خواهد گذاشت.

مهدى
واژه عربى: به معنى شخصى كه به طور الهى هدايت‏شده‏است. و در آخرالزمان‏شناسى اسلامى عبارت است از منجى كه انتظار ظهورش مى‏رود و زمين را از عدالت و برابرى پر خواهد كرد. دين راستين را اعاده خواهد نمود و در طى يك دوره كوتاه طلايى كه هفت، هشت و يا نه سال تا قبل از پايان جهان طول خواهد كشيد، راهنمايى مردم را بر عهده خواهد گرفت. قرآن (كتاب مقدس اسلامى) اشاره‏اى به او ندارد و به هيچ حديث (گفته منسوب به محمد پيامبر، صلى‏الله‏عليه‏وآله) قابل اعتمادى نيز در مورد مهدى نمى‏توان استناد كرد. بسيارى از علماى متعصب سنى اعتقاد به مهدويت را زير سؤال مى‏برند. اما اين اعتقاد، بخش ضرورى اصول عقايد شيعيان مى‏باشد.

به نظر مى‏رسد عقيده به مهدى در دوره‏هاى اغتشاش و عدم امنيت مذهبى بر تحولات سياسى اوايل اسلام (قرنهاى هفتم و هشتم ميلادى) رواج يافته باشد.