1- چهار حركت
طى يك دهه اخير درباره علل حوادث و رخدادهاى اجتماعى ايران و بويژه آنچه بنوعى مربوط به عملكرد و نحوه حضور جوانان مى‏شود; مقالات و تحليلهاى مختلفى عرضه شده است. نكته جالب توجه غلبه تمايلات سياسى بر تحليلهاى عرضه شده در اينباره است و از همين رو تصميمات متخذه بر آن اساس موجب بروز حوادث بعدى شده تا آنجا كه طى ده سال اخير هيچ تصميم روشنى براى حل بسيارى از بحرانها و يا جلوگيرى از حوادثى كه در آينده مى‏تواند موجب بروز بحران شود; اتخاذ نشده است.

جايگزينى تحليلهاى سياسى بجاى مطالعات فرهنگى و برنامه‏ريزى بسيارى از گردانندگان امور اجرايى كشور موجب بروز برداشتهايى قابل تامل شده تا آنجا كه ناخواسته سمت و سوى بسيارى از تصميم‏گيريهاى سازمانهاى فرهنگى، اقتصادى، سياسى كشور متمايل به «خروج از خاستگاه اوليه انقلاب اسلامى‏»، «خروج از مدار تعيين شده توسط منابع نظر دينى‏» و بالاخره «خروج از مدار مبارزه با استكبار و امپرياليسم‏» بوده‏است. شايان ذكر است كه نگارنده هيچيك از اين امور و حوادث جارى را سرنوشت ناگزير و پيامد غير قابل اجتناب نمى‏شناسد و بعكس اينهمه را ناشى از مجموعه عواملى مى‏داند كه بزودى در مطلبى با عنوان «جوانان و جامعه جوان ما» عرضه خواهد شد.

آنچه كه در اين مقال سعى در بازگشايى و طرح آن دارم تحليل «چهار مرحله از حيات انقلاب اسلامى‏» ايران است‏شايد قضاوت درباره آنچه كه طى بيست‏سال اخير پشت‏سر نهاده‏ايم سخت‏باشد. چه، بسيارى از حوادث و يا تصميم‏گيريها سير كامل خود را طى نكرده و بسيارى از عوامل پنهان و پشت پرده هويدا نشده‏اند و نتايج‏بسيارى از اعمال چنانكه شايسته است آشكار نشده است. از همين رو اين تحليل ناظر بر قضاوت نهايى نيست.

معمولا اهل سياست‏با شتاب بيشترى درباره عملكرد گروه رقيب به قضاوت مى‏پردازند و با ذكر شواهد و دلايل خصم را مخطى و خود را مصيب مى‏شمارند از همين رو اينان همواره منشا ناآرامى و بحرانند و غوغا و بى‏قرارى را در ميان جامعه انسانى مى‏پراكنند. بى‏گمان اينهمه ناشى از بيمارى روشنفكرى و اصحاب ايدئولوژى است و در عصر غلبه روشنفكرى بيش از اين نمى‏توان انتظار داشت.

دو انقلاب
طى چهارصد سال گذشته جهان و ساكنان كره ارض شاهد دو انقلاب بزرگ بوده‏اند; اگر چه طى اين مدت حوادث بسيارى رخ داده و منجر به دگرگونيهاى بزرگ اجتماعى و سياسى و اقتصادى شده اما هيچكدام به منزله «انقلاب‏» به معنى خاص كلمه و مفهومى كه مى‏بايست متبادر به ذهن شود نبوده‏اند. يكى از اين دو انقلاب سير تطور و تحول خود را طى نموده و ديگرى در گذار از مراتب خود درگير با شرايط و حوادث عارضى و طبيعى روزگار مى‏گذراند. انقلاب اول، انقلاب كبير فرانسه بود. همان كه بدنبال نهضتهاى روشنگرى، اصلاح دينى و امانيسم اروپا را در خود فرو برد و منجر به رنسانس بزرگى شد كه طى چهار قرن اخير همه خلق عالم گرفتار و درگير با آنند. و انقلاب دوم، انقلاب اسلامى ايران است. وجه اشتراك اين دو جريان بزرگ اتكاء و رجوع بنيانگذاران و رهبران آنها «برنگرش كلى و ويژه به عالم‏» بود. دريافتى كه اساس همه اقوال و اعمال را تشكيل مى‏داد.

بايد دانست كه وجه تمايز تمدنهاى بزرگ و فراگير خاستگاه فرهنگى آنهاست. همانكه چون رشته‏اى پنهان صورتهاى متمدن مادى را به هم مى‏پيوندد و موجب بروز نوايى و ندايى واحد از همه اجزاء آن مى‏شود. چنانكه اين ندا و آهنگ را در ميان وجوه مختلف تمدن اسلامى مى‏توان مشاهده كرد و حسب آن آهنگ مى‏توان به بازشناسى تمدن معاصر پرداخت. پوشيده نيست كه اين نوا و اين فرهنگ پنهان خود ناظر بر نگرشى كلى به هستى است. دريافتى درباره آدم، جايگاه او، نقش و نحوه حضورش و بالاخره نسبتى كه با جهان مادى و خالق هستى پيدا مى‏كند. به عبارتى سه موضوع اصلى «تفكر، فرهنگ و تمدن‏» بانسبتى ويژه (ارتباطى طولى) سمت و سوى همه وجوه آشكار و پنهان حيات آدمى را در برهه‏اى خاص از تاريخ مى‏نمايانند.

از همين روست كه متذكر اين نكته شدم كه «غرب سير تطور و تحول خود را پشت‏سر نهاده‏» چه، با بروز همه مايه‏هاى نظرى خود و بسط آراء اهل نظر در هيات ادب و فرهنگى فراگير و بالاخره تمدنى پر سر و صدا به آخرين مرحله از سيرتكوينى خود رسيده است. در واقع امروزه غرب درگير با ايدئولوژيهاى سياسى و اجتماعى سعى در به تاخير انداختن مرگ محتوم خود دارد. اين سرنوشت همه تمدنهاست. و علت اين امر هم چيزى جز هم گسيختگى ارتباط «تفكر، فرهنگ و تمدن‏» نيست.

صورتهاى يك تمدن تا ساليان دراز مى‏مانند اما چونان اعضاء بدن آدمى كه پس از فراغت نفس از تن، بتدريج روى به فسردگى مى‏گذارند و بالاخره از هم گسيخته شده و مى‏پوسند، اعضاء و اجزاء مدنيت‏يك قوم نيز روى به فسردگى مى‏گذارند. و اين در حالى است كه اهل ادب و فرهنگ در خود تكرار مى‏شوند و بعد از چندى مهياى پذيرش عهدى نو مى‏گردند. عهدى كه مبدا تفكرى جديد است و ادب ويژه خود را به وجود مى‏آورد و بر ويرانه‏هاى تمدن قبلى تمدنى ديگرگون و متفاوت در صورت و سيرت خلق مى‏كند.

سالهاى درازى است كه از مغرب زمين متفكرى (به معنى حقيقى كلمه) برنخاسته و اهل ايدئولوژى نيز قادر به حراست از كيان فرهنگى و نظرى تمدن غربى نبوده‏اند چه آنان در گيرودار مناسبات سياسى و اقتصادى از مايه فكرى پيشينيان خود خورده‏اند و استعداد جديدى نيز براى تجديد حيات نظرى و فكرى غرب نيز بروز نكرده است.

شايان ذكر است كه موضوع اين مقال تفسير اين مباحث نيست.