اشاره: عشق و ارادت مردم ايران زمين به اهل بيت نبى اكرم، صلّى اللّه عليه وآله، و بويژه اميرمؤمنان على، عليه السلام، به شكلهاى مختلف تجلى يافته است؛ گاه در قالب نظم، گاه در قالب نثر، گاه در قالب خط و نقاشى، گاه در قالب معمارى و كاشيكارى و گاه...
خلق مجموعه هاى حماسى كه قهرمانان آن، شهسوارانى چون مولا على، عليه السلام، حسين بن على، عليه السلام، و ديگر رادمردان اهل بيت اند نيز به نوعى ترجمان همان عشق و ارادت پايان ناپذير ايرانيان به خاندان پيامبر، صلّى اللّه عليه وآله، است. اما اين شيوه عشق ورزى كمتر براى مردم ما بويژه جوانان شناخته شده است و معمولاً آثار حماسى گمنام مانده اند. سال امام على، عليه السلام، فرصت مغتنمى است براى شناسايى و معرفى اينگونه آثار، باشد تا از بركت عشق خالقان آن به اهل بيت، عليهم السلام، ما نيز در زمره عاشقان درآييم.
ادبيات ايران چه در دوران باستان و چه در تمدن اسلامى لبريز از نگاه حماسى است و اين حماسه ها عمدتاً در پيوند تنگاتنگ با روح عرفانى و مضامين اعتقادى عامه مردم بوده اند. در گنجينه گهربار، اما ناشناخته ادب فارسى حماسه هاى منظوم دينى كه به دلاوريهاى مولاى متقيان على، عليه السلام، پرداخته اند، فروان اند كه بسيارى از آنها با نام عام »حمله حيدرى« سروده و تدوين شده اند و در مجالس مذهبى، نقالى ها و پرده خوانى ها و در خانه ها و پاى كرسيها سالهاى سال خوانده و شنيده شده اند. برخى از كتابهايى كه با نام حمله حيدرى در تاريخ ادبيات ما قابل جستجو هستند و با مراجعه به بخش نسخه خطى كتابخانه هاى مختلف و فهرستهاى منتشر شده از نسخه هاى خطى و چاپ سنگى يافته ام به اين شرح است:
1. حمله حيدرى سروده باذل خراسانى (م 1124 ق.)، شاعر عهد صفوى. باذل اولين كسى است كه نام »حمله حيدرى« را براى اثر خود برگزيد و معروفترين حمله حيدرى سروده اوست كه البته با مرگش ناتمام ماند. علاوه بر نسخه هاى متعدد خطى در ايران و هند، اين كتاب دوبار نيز با چاپ سنگى منتشر شده است اما تصحيح انتقادى روى آن صورت نگرفته است.
2. حمله حيدرى ميرزا ارجمند آزاد كشميرى كه ده سال پس از باذل سروده شد و كتاب او را تمام كرد. رساله دلگشاى معروف نوشته همين شخص است. نسخه اى خطى از اين كتاب در آستان قدس وجود دارد كه هنوز ميكروفيلم از آن گرفته نشده است. اين كتاب چاپ سنگى هم نشده و مورد تصحيح و بررسى نيز قرار نگرفته است.
3. حمله حيدرى ميرزا ابوطالب فندرسكى كه در قرن 12 هجرى در ادامه ديوان باذل سروده شده و همراه با آن يك بار چاپ سنگى شده اما نسخه اى از آن چاپ را نيافتم، نسخه مستقل خطى آن را در كتابخانه مركزى دانشگاه مطالعه كرده ام.
4. حمله حيدرى راجى كرمانى كه مربوط به دوران قاجار است و مستقل از كتاب باذل سروده شده و دوبار هم در تهران و اصفهان چاپ سنگى شده است. اين منظومه كه پس از كار باذل معروفترين نسخه حمله حيدرى است تنها نسخه اى است كه بخشى از آن توسط دكتر بهزادى اندوهجردى تصحيح و بررسى شده است.
6. حمله حيدرى گل احمد، چاپ لاهور كه در سال 1916 ميلادى در 96 صفحه منتشر شده است.
7. حمله حيدرى سيدعلى پسند بلگرامى (م 1183 ق.) كه تكمله كار باذل است و در هند به سال 1305 ق. چاپ سنگى شده و نسخه اى از آن در كتابخانه هاى شخصى ايران موجود است.
8. حمله حيدرى فقير قهدريجانى كه 1230 ق. سرايش آن خاتمه يافته است و در كتابخانه هاى سلطنتى و شخصى دو نسخه دارد.
9. حمله حيدرى سروده مهدى على خان عاشق هندى كه در »الذريعه« از آن ياد شده اما آن را نديده ام.
بعلاوه حماسه هاى منظوم ديگرى نيز درباره جنگهاى حضرت على، عليه السلام، وجود دارد كه برخى از اين جنگها تاريخى و برخى خيالى و افسانه هاى است. برخى از اين منظومه ها عبارتند از:
1. خاوران نامه محمدبن حسام سروده 830 ق. كه غيرتاريخى است و هفت بار در ايران و هند چاپ سنگى شده و چاپ بسيار نفيسى هم از آن موجود است. ابن حسام سال 875 ق. در قاين از دنيا رفته است.
2. شاهنامه حيرتى سروده 953 ق. درباره جنگهاى پيامبر و ائمه كه شامل 20800 بيت در بحر هزج است كه همزمان با سلطنت شاه طهماسب اول سروده شده و شاعر آن سال 970 ق. در كاشان از دنيا رفته است.
3. غزونامه اسيرى سروده سال 967 ق. درباره غزوات صدر اسلام و اهدا شده به سلطان سليمان عثمانى.
4. اشعار حسين بن حسن فارغ گيلانى در احوال اميرمؤمنان و دلاورى هاى ايشان سروده سال 1000 ق. كه به شاه عباس اهدا شده است. از اين كتاب نسخه هايى در دانشگاه تهران و كتابخانه ملى تبريز موجود است.
5. مجمع البحرين اسيرى در غزوات پيامبر، صلّى اللّه عليه وآله، و على، عليه السلام، در قرن 11 هجرى كه نسخه اى از آن در كتابخانه مجلس موجود است.
6. حربه حيدرى (سروده احتمالاً كريم) در سال 1135 ق. كه در دانشگاه لاهور موجود است.
7. جنگنامه آتشى كه افسانه هاى غيرتاريخى درباره جنگهاى اميرالمؤمنين، عليه السلام، است و سال 1188 ق. سروده شده و در آستان قدس موجود است.
8. خداوندنامه ملك الشعرا صبا (فتحعلى خان كاشانى) كه جنگهاى صدر اسلام تا ميانه جنگ صفين را بازگو مى كند و در عهد فتحعلى شاه سروده شده است.
9. صولت صفدرى سروده محب على خان حكمت كه ادامه كار باذل است و سال 1143 ق. سروده شده است.
10. جذبه حيدرى عبدالعلى خان احسن شاعر بنگالى كه 1158 ق. سروده شده است.
11. شهنشاه نامه ميرزا سيدجعفر صافى اصفهانى (م 1219 ق.) جنگهاى پيامبر، صلّى اللّه عليه وآله، و مولا على، عليه السلام، را در بر دارد. اين شاعر سال 1219 ق. فوت كرده است.
12. هفتخوان حيدرى سروده عيانى كه »محاربات حيدر كرار« است كه در اوايل قرن سيزده سروده شده و ظاهراً تنها منتخبى از آن در تذكره ها به جا مانده است.
13. خلافت نامه خاموش يزدى درباره وقايع خلافت اميرمؤمنان، عليه السلام، كه در آستان قدس نسخه خطى دارد.
14. يعسوب نامه واقف كه هنوز هيچ نشانى از آن نيافته ام.
15. ارديبهشت نامه سروش اصفهانى (شمس الشعرا) كه به زندگى پيامبر، صلّى اللّه عليه وآله، و على، عليه السلام، پرداخته و در زمان محمدشاه قاجار سروده شده و شاعر به سال 1285 ق. از دنيا رفته است.
16. افتخارنامه افتخارالعلماى صبا كه پسر ميرزا محمدحسن آشتيانى مجتهد بزرگ عهد ناصرى است و دو جلد است و تنها جلد دوم آن به اشتباه به نام حمله حيدرى چاپ سنگى شده و جلد اول هم به اشتباه به نام نويسنده ديباچه كتاب مجدالادبا در كتابخانه دانشگاه ثبت شده و هر دو جلد نزد حقير موجود است.
17. غزونامه ميرزا عبدالوهاب قطره چهارمحالى كه مربوط به عهد فتحعلى شاه است و به جنگهاى پيامبر، صلّى اللّه عليه وآله، و مولا، عليه السلام، پرداخته و شامل 20000 بيت است.
18. خرم بهشت رضاقلى خان هدايت كه به جنگهاى اميرالمؤمنين، عليه السلام، پرداخته و بخشى از آن در مجمع الفصحاء نقل شده است.
19. غزوات اميرالمؤمنين، عليه السلام، سروده فصيح اصفهانى در قرن 11 هجرى.
20. غزوات النبى سروده محمدامين عبدى در قرن 13 يا 14 شامل 27 غزوه.
21. غزوه خيبر سروده محمدحسن عامى رشتى اصفهانى.
همچنين كتابهايى درباره واقعه غدير به نظم وجود دارد، مثل غديريه محمدنصير فرصت شيرازى مربوط به اواخر دوره قاجار و غديريه ناصرى كرمانى در عهد ناصرالدين شاه.
همچنين متون حماسى به نثر هم درباره مولا على، عليه السلام، وجود دارد مثل شعشعه ذوالفقار نوشته محمدشفيع عادلى حسينى در عهد وكيل الرعايا كه مرحوم گلچين معانى به اشتباه آن را منظومه معرفى كرده است و يا غزوات حضرت على، عليه السلام، نوشته محمدكاظم حسنى حسينى.
البته متون حماسه هاى دينى، به منظومه هاى مربوط به صدر اسلام و رشادتهاى مولاى متقيان محدود نيست. بلكه درباره ساير وقايع مذهبى نيز حماسه هايى وجود دارد كه پس از حماسه هاى مربوط به مولا، عليه السلام، بيشترين فراوانى متعلق به حماسه هاى مربوط به عاشورا و بعد مختارنامه هاست.
برخى حماسه ها درباره عاشورا عبارتند از:
1. شهادتنامه ابن همام شيرازى سروده به سال 903 ق. و مشتمل بر 1200 بيت.
2. مشهدالشهدا از حسين ندايى يزدى كه بر اساس روضةالشهداى كاشفى است و در ده باب در قرن دهم هجرى در قالب مثنوى سروده شده است.
3. حمله حسينى از محسن تقوى سندى شامل ده هزار بيت سروده به قرن 12 هجرى.
4. باغ فردوس از ملااحمد الهامى كرمانشاهى شاعر قرن سيزدهم هجرى.
5. روضةالاسرار از ميرزا محمدعلى سروش اصفهانى در قرن سيزدهم كه به سال 1285 ق. از دنيا رفته و در قالب مثنوى و در 1559 بيت سروده شده است.
6. داستان على اكبر و قاسم سروده محمدطاهر بن ابى طالب به سال 1298 ق.
7. سراج الصدور از فقير قهدريجانى (كه بخشى از آن مربوط به كربلاست) و در سال 1330 ق. سروده شده.
8. صحيفه قاصريه شامل پنج مقتل در چهار هزار بيت سروده قاصر كرمانى شاعر نيمه اول قرن چهاردهم.
9. شهنشاه نامه حسينى از خاموش يزدى شامل هشت دفتر در دو مجلد و شصت هزار بيت.
10. غمكده سروده شخصى به نام وفا كه به محمدشاه قاجار اهدا شده و پس از عاشورا به زندگى امام سجاد، عليه السلام، هم پرداخته است.
11. غمناك سروده عبدالحسين فومنى در عهد مشروطه.
معروفترين مختارنامه ها عبارتند از رساله دلگشا، مختارنامه آرانى كاشانى، مختارنامه برهانپورى، مختارنامه مفتون آذربايجانى، فتحنامه مختار، مختارنامه خاموش يزدى و...
حماسه دينى ديگرى كه بسيار معروف است صاحبقران نامه درباره دلاوريهاى حضرت حمزه سيدالشهداست.
حماسه هاى ديگرى درباره پيامبر اسلام و ساير پيامبران، معجزات ائمه، عليهم السلام،، زندگى حضرت زهرا، عليهاالسلام، زندگى ساير ائمه، عليهم السلام، وجود دارد. همچنين دو حماسه »درّ مكنون« سروده ميرشمس الدين فقير عباسى دهلوى (م 1183 ق.) و منظومه »قريب الفرج در احوال ختم الحجج« اثر طبع خاموش يزدى نجفى در سه دفتر ناتمام و پانزده هزار بيت درباره حضرت ولى عصر، عجّل اللَّه تعالى فرجه، شناسايى شده است.
اين متون حماسى به دلايل مختلف داراى اهميت و ارزشى تاريخى، دينى و ملى هستند. اول، نشان دهنده محبوبيت و آميختگى ولايت اهل بيت با زندگى مردم اين ديار هستند. دوم، نگاه و عرق مردم به روح حماسى و عرفانى اميرمؤمنان را به نمايش مى گذارند. سوم، بخش مغفول و فراموش شده اى از تاريخ ادبيات كشور هستند و چهارم، از لحاظ جامعه شناختى و مردم شناسى به عنوان بخشى از فرهنگ و باورهاى عاميانه داراى ارزش اند و پنجم از بعد نمايشى و قصه گويى به عنوان منبعى مهم از تاريخ نقالى و پرده دارى و قصه گويى ايران قابل توجه مى باشند. با اين همه از حدود 30 كتابى كه درباره اميرالمؤمنين نام برده شد تنها 5 عنوان در ايران چاپ سنگى شده اند و امروز كاملاً نايابند و 2 نسخه نيز به شكل منتخب سالها قبل به چاپ سربى و جديد رسيده اند.
متأسفانه امروز اين فرهنگ عميق و عمومى در هجوم رسانه هاى جديد و در دوران مرگ قصه گويى و نقالى كاملاً رو به فراموشى است و متأسفانه با سيطره نگاه محدود علم زده پوزيتيويستى، حتى خانواده هاى مذهبى از بعد حماسى و عرفانى معارف آل الله بى خبرند.
در دوران پهلوى اول كه كار احياء متون رونق گرفت حماسه هاى دينى به دليل نگاه مذهبى و ولايى آن كاملاً مورد بى مهرى قرار گرفت و حتى كتابهاى معروفى مثل رموز حمزه، حمله حيدرى باذل و خاوران نامه تصحيح و چاپ نشد و هر جا هم كه اشاره اى به چنين كتابهايى شد گفته شد كه لبريز از خرافات دينى است و از نظر ادبى بى ارزش هستند. در حالى كه امروز مى بينيم اين حماسه ها با توجه به اينكه براى مردم عوام سروده شده اند نه تنها از نظر ادبى بى ارزش نيستند بلكه شور و حال و جذابيت خاصى دارند كه هنوز آنها را شنيدنى و خواندنى مى سازد.
لذا ان شاءالله اگر خدا توفيق دهد در سه شماره بعدى كه تا پايان امسال (سال اميرالمؤمنين) منتشر مى شود به معرفى تفصيلى چند حماسه معروف درباره مولاى متقيان على، عليه السلام، خواهيم پرداخت.



منابع:
1. حماسه سرايى در ايران، ذبيح الله صفا.
2. فهرست كتب خطى آستان قدس رضوى، جلدهاى مختلف.
3. فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، جلدهاى مختلف.
4. حماسه سرايى دينى، احمد گلچين معانى، نشريه آستان قدس رضوى.
5. تاريخ ادبيات فارسى، هرمان اته.
6. تايخ ادبيات استورى.
7. فهرست نسخ خطى كتابخانه سلطنتى.
8. دائرةالمعارف مصاحب.
9. فهرست كتب چاپى خان بابا مشار.
10. سلسله مقالات معرفى كتب چاپ سنگى، دكتر جابر ناصرى، مجله صنعت چاپ.
11. ريحانةالادب نوشته مدرس تبريزى، جلد چهارم.
12. فهرستواره كتابهاى فارسى، نوشته احمد منزوى، جلد سوم.