گفت و گو با استاد ميرباقرى
افول مكاتب دست‏ساز بشر، در كنار تحولات بزرگ سياسى اجتماعى در عرصه بين‏الملل، نگاه همه صاحب نظران سياسى و اجتماعى را متوجه عصرى كرده است كه «عصر ظهور» نام دارد. عصرى كه انفجار دانش را يكى از شاخصه‏هاى آن مى‏خوانند و هر انديشمندى به فراخور جهان‏بينى خود، تفسيرى خاص از آن ارائه مى‏دهد.
تصوير دورنمايى كه حجةالاسلام ميرباقرى از «عصر ظهور» و «جامعه مهدوى» ارائه مى‏دهد، مبتنى بر بينشى است كه در آن «نقش ولايت ولى خدا در تحقق اهداف تاريخى نقشى اساسى و محورى است». با هم تصوير جامعه مهدوى و جايگاه ولى‏الله الاعظم را در اين جامعه پى مى‏گيريم.


 تصوير شما از جامعه مهدوى عليه‏السلام بر اساس معارف اسلامى چيست و به اختصار بيان بفرماييد چه نسبتى با جامعه جهانى دارد؟

ميرباقرى: ويژگى اصلى كه براى جامعه مهدوى در معارف اسلامى و حتى ساير اديان بدان اشاره شده، ظهور ولايت الهى بر روى زمين است. آثار و پيامدهاى اين ولايت عبارتند از: تحقق عدالت، امنيت و حتى تحقق رفاه عمومى. بنابراين، دورنماى جامعه مهدوى در معارف اسلامى اين است كه در آن جامعه اولاً معنويت جزء اركان اساسى جامعه است و اصولاً جامعه مهدوى بر محور عبوديت و بندگى خداى متعال شكل گرفته است و ثانياً در پرتو اين معنويت و عبوديت در جامعه، عدالت و رفاه محقق مى‏شود. معدل و جامع همه اينها اين است كه و جود امام عصر عليه‏السلام به ظهور تجلى پيدا مى‏كند. يكى ديگر از ويژگى‏هاى عصر ظهور، تجلى ولايت ولى‏الله است؛ زيرا اساساً چيزى در عرض ولايت ولى خدا بر روى زمين وجود ندارد. بنابراين، وقتى ولايت حضرت بقيةالله عليه‏السلام محقق مى‏شود و نفوس بشرى آن ولايت را مى‏پذيرند و مناسبات اجتماعى بر محور آن ولايت شكل مى‏گيرد، طبيعى است معنويت، عدالت، رفاه و امنيت در قالب‏هاى خاصى كه متناسب با همان جريان نور هستند، محقق مى‏شود؛ زيرا شكل‏گيرى همه مناسبات بشرى، بر محور تقواست؛ نه بر محور هوى و به تعبير ديگر بر محور ولايت ولى الله است و نه بر محور اولياى طاغوت و بنابراين، جريان عبوديت تحقق پيدا مى‏كند؛ نه جريان استكبار.

حالا اگر ما اين را نقطه معدل جامعه مهدوى بدانيم، چه تناسبى با جامعه جهانى كنونى دارد؟ اگر ما وجهه غالب تمدن مادى را در جهان مى‏بينيم و آن رگه‏ها و لايه‏هاى معنوى را كه در جهان تحقق پيدا مى‏كند، ناديده بگيريم، اين دو حركت، دو حركت متفاوت است كه يكى به سمت توسعه فرهنگ مادى و ديگرى به سمت توسعه فرهنگ عبوديت و بندگى خداى متعال است. گرچه در جامعه جهانى موعود هم وعده به عدالت، رفاه و امنيت داده مى‏شود، ولى تفاوت ماهوى بين اين دو نوع وعده وجود دارد. عدالتى كه در جامعه مهدوى است، ماهيتاً متفاوت با عدالت نظام سرمايه‏دارى است. هرچند در جامعه سرمايه‏دارى، مناسبات توسعه سرمايه را عدالت بدانند و قوانينى را كه براى مناسبات توسعه سرمايه‏دارى به ثبت جوامع بين‏المللى رسيده، مبدأ تحقق عدالت بدانند، ولى حقيقت اين است كه اين قوانين، قوانين عادلانه‏اى نيستند؛ زيرا انسان را به نفع امكان تغيير مى‏دهند. در جامعه مهدوى، عدالتى متناسب با عبوديت و توسعه قرب است. به تعبير ديگر، هرگاه مناسبات ولايت خداى متعال در جامعه‏اى اجبارى شد و همه روابط اجتماعى متناسب با بندگى خداى متعال شكل گرفت، در چنين جامعه‏اى، عدالت تحقق پيدا كرده است. بر اين اساس، ممكن است بر حسب ظاهر، آرمان‏هاى مشتركى مانند عدالت، امنيت و رفاه تعريف شوند؛ ولى ماهيتاً اين آرمان‏ها در جامعه مهدوى با آرمان‏هايى كه در جامعه جهانى كنونى، بشر به آنها دعوت مى‏شود، متفاوت هستند.

با توجه به اين كه جامعه جهانى حضرت در همين دوره معاصر شكل خواهد گرفت و اصلاحات و تحولات عظيم اجتماعى در همين دوره معاصر واقع خواهد شد، طى اين مسير يعنى آغاز و ادامه تحولات عظيم بشرى در جهت جامعه جهانى مهدوى را چگونه مى‏دانيد و به تعبير ديگر، آيا جامعه مهدوى به صورت جهش و معجزه‏آسا شكل مى‏گيرد و يا به دنبال طى يك فرايند تكاملى تحقق مى‏يابد؟

ميرباقرى: يك عده معتقدند كه در جامعه مهدوى جهشى اتفاق مى‏افتد؛ اما عده‏اى مى‏گويند بايد يك حركت طبيعى به سمت ظهور طى شود. آن چه در تأييد انديشه معتقدان به حركت طبيعى به نظر مى‏رسد، اين است كه ظاهراً آن چه كه در عصر ظهور اتفاق مى‏افتد، يك امر مستند به عوامل ظاهرى باشد؛ يعنى عصر ظهور، يك پديده معجزه‏وارى نيست كه هيچ قواعد طبيعى در آن مراعات نشود و به نظر نمى‏رسد كه چنين امرى، دفعى اتفاق بيفتد. گرچه ممكن است حركات معجزه آسايى نيز اتفاق بيفتد، ولى جهت‏گيرى كلى اين حركات و همه عوامل آن، يك مسير طبيعى را طى مى‏كند. بنابراين، از يك سو جامعه جهانى، تمدن مادى و دستگاه استكبار، بايد به نقطه اوج خودش برسد و بالاترين حد اقتدار خود را پيدا كند و وعده‏اى كه در طول تاريخ بشريت داده شده، به نقطه پايانى خودش برسد و در عين حال، چون بافت دستگاه ابليس با فطرت انسان سازگار نيست، طبيعتاً يك نوع ناهماهنگى بين اقتضائات فطرى انسان و اين تمدن تحقق پيدا مى‏كند و اين باعث مى‏شود كه در نقطه اوج خودش به يك نارضايتى عمومى بشر از تمدن موجود منتهى گردد. اين يك مسير طبيعى است و همان چيزى است كه الان در جهان به چشم مى‏خورد، يعنى تمدن استكبارى توانسته به نقطه اوج خودش برسد و حتى توانسته است به بسياى از ايده‏هايى كه در ذهن داشته، لباس تحقق بپوشاند. مهم اين است كه الان مشاهده مى‏كنيم كه يك نارضايتى عمومى از باطن جامعه بشرى نسبت به وضعيت مديريت كنونى عالم در حال شكل‏گيرى است و حتى در مهد خود اين تمدن هم چنين چيزى در حال ظهور است.

اين امرى است كه به نظر مى‏رسد يك روالى را طى مى‏كند و در نگاه عادى نيز مى‏بينيم كه كاملاً مستند به اسباب و عوامل ظاهرى است.

بنابراين، نارضايتى از دستگاه ابليس و تمدن مادى، در نقطه اوج تمدن مادى شكل مى‏گيرد و اقتضائات معنوى هم در جامعه بشرى ظهور مى‏كند؛ به گونه‏اى كه اقتضائات فطرى بشر نيز در جامعه آخرالزمان تدريجاً ظهور مى‏كند؛ زيرا بشر براى بيش از طبيعت آفريده شده است و ميل به طبيعت، يك امر متناسب با فطرت انسان نيست و طبيعى است كه اين امر باعث مى‏شود تإ؛ّّس يك حركت باطنى از لابه‏هاى عميق فطرت بشر آغاز شود كه اين هم ظاهرش در قالب يك امر طبيعى است و به تعبير ديگر، گرايش به معنويت و يك حيات طيبه در وجدان عمومى بشر شكل مى‏گيرد.

نكته‏اى كه لازم است بدان توجه شود، اين است كه ميان اين تحولات و جامعه‏اى كه در آن حيات طيبه ظهور پيدا مى‏كند و ولايت ولى الله پديدار مى‏گردد و همه مناسبات آن بر محور عدل و عبوديت است، تفاوت‏هاى اساسى وجود دارد.

حال آن جامعه چگونه تحقق پيدا مى‏كند؟ آن جامعه جز با ظهور خاص ولايت ولى‏الله، تحقق يافتنى نيست و طبيعتاً فاصله جدى و پرشتابى بين اين دو مرحله وجود دارد كه تحقق اين مرحله با يك حركت عادى و در عين حال با سرعت فوق‏العاده، همراه خواهد بود. اين كه در روايات آمده است كه كار حضرت به صورت دفعى اصلاح مى‏شود، يعنى براساس محاسبات عادى، فاصله جامعه جهانى با آن نقطه، فاصله فراوانى است؛ ولى گويى تاريخ بايك شتاب مواجه مى‏شود و پديده‏ها با سرعت زيادى اتفاق مى‏افتند. در روايات غيبت حضرت با غيبت حضرت يوسف صديق عليه السلام از جهات مختلفى تشبيه شده است. به عنوان نمونه، حضرت يوسف عليه‏السلام در بين مردم بود؛ اما مردم، او و شخيصت او را نمى‏شناختند و حتى برادران ايشان او را مى‏ديدند؛ ولى او را نمى‏شناختند. يكى از نكاتى كه در روايات در باب تشبيه غيبت حضرت به غيبت حضرت يوسف آمده، اين است كه امر حضرت يوسف عليه‏السلام، دفعى اصلاح شد؛ زيرا حضرت يوسف عليه‏السلام سال‏ها در زندان به سر برده بود و حتى مراحلى پيش آمده بود تا بيرون آمدن حضرت از زندان، مسيرى طبيعى را طى كند. اين مطلب در قرآن آمده است كه هم‏سلولى حضرت يوسف عليه‏السلام - كه ساقى دربار بود - خوابى ديد و حضرت خواب او را تعبير كرد و گفت: تو مجدداً ساقى دربار مى‏شوى و آن گاه قرار بر اين شد كه وقتى ساقى دربار شد، ماجراى يوسف را با عزيز مصر در ميان بگذارد؛ ولى اين ماجرا به فراموشى سپرده شد و سال‏هاى متمادى حضرت يوسف عليه‏السلام در زندان ماندند. وقتى بنا شد كار حضرت اصلاح شود، عوامل به گونه‏اى شكل گرفت كه قبلاً قابل تصوير نبود؛ يعنى ابتدا عزيز مصر خوابى ديد كه خواب‏گزارها از تعبير آن عاجز شدند و فقط حضرت يوسف عليه‏السلام خواب را تعبير كرد و عزيز مصر از اين تعبير خواب متوجه شد كه حقيقتى دراين شخص وجود دارد. از اين رو، او را خواست و او در پاسخ گفت: ابتدا بايد ماجراى زندانى شدن من روشن شود تا معلوم شود كه خيانتى در ميان نبوده است. اين بود كه همه ماجرا شفاف شد و حضرت يوسف عليه‏السلام با رفع همه آن اتهام‏ها - كه به واسطه آنها زندانى شده بود - باعزت از زندان بيرون آمد و بالاخره خزانه‏دار مصر شد و بعد تدريجاً اين خزانه‏دارى به اقتدار و ولايت حضرت منتهى شد.

بنابراين، اين يك حركتى بود كه به طور طبيعى قابل پيش‏بينى نبود؛ ولى به سرعت و با يك عاملى كه شكل غيرطبيعى نداشت، امّا اين مسير طولانى را با سرعت طى مى‏كرد، انجام شد و اين، يك امر طبيعى نيست؛ گرچه ظاهرش هم ظاهر غيرعادى نيست. بنابراين، فرق است بين اين كه ظاهر حادثه غيرمتعارف باشد و يا اين كه حادثه شتاب بردارد و عوامل بيرونى در سرعت حادثه دخالت كنند. پديده ظهور، مسيرى است طبيعى كه بسيارى از مراحل آن باشتاب طى مى‏شود و پس از ظهور ديگر حقايق - كه حقايق فوق‏العاده‏اى هستند - مستند به خود ولايت حضرت مى‏باشند و براى حضرت، زمينه‏هاى پذيرش عمومى در جهان فراهم مى‏شود و آن زمينه‏ها هم پرشتاب محقق مى‏شود.

پس از تحقق انقلاب جهانى حضرت، حوادث بسيار عظيمى به دست تواناى آن حضرت اتفاق مى‏افتد و جامعه بشرى هم به سرعت به پذيرش آن حوادث روى مى‏آورد.