از فردوسى تا شهريار
محمد صحتى سردرودى
اگر حضرت خضر آب حيات نوشيد و ماندگار ماند؛ ادبيات و فرهنگ مسلمانان نيز در سايه قرآن مجيد و به راهنمايى خدا و رسولش از آب غدير خم سيراب گشت و جاودانه شد.
نه تنها شعراى بزرگ عرب از حسان‏بن ثابت و كميت اسدى و دعبل خزائى گرفته تا سيد حيدرحلّى و بولس السلامه و ديگران كه، شاعران حق‏جوى و حقيقت‏گوى هم از هر نژاد و زبان به اصالت اين بركه با بركت و به زلالى اين چشمه هميشه جوشان شهادت داده‏اند. در اين ميان شاعران پارسى گوى نيز به حقانيت غدير خم گواهى داده و گاه با سرودن چكامه‏هاى فاخر و بلند، و غديريّه‏هاى غرا و رسا، گوى سبقت از همگنان ربوده‏اند.
گفتنى است كه پيشترها دانشمند خبير، علامه امينى، غديريّه‏هاى بسيارى را كه توسط دانشمندان و شاعران بنام به زبان عربى سروده شده بود از لابلاى متون و منابع بيرون كشيده و در اثر سترگ خود »الغدير« منتشر ساخته بود. با اينكه بسيارى از متون و ديوانهاى پيشينيان به صورت كامل در دسترس نيست و برخى از گزند روزگاران در امان نمانده و بسيارى ديگر منتشر نشده همچنان به صورت خطى در گوشه‏هاى كتابخانه‏هاى جهان خاك مى‏خورند، باز مشكل مى‏توان ديوانى را يافت كه از نام اميرالمؤمنين على، عليه‏السلام، و مدح مولاى غدير خم محروم مانده باشد. براى اثبات اين سخن كافى است تا گلگشتى در آثار چهار شاعر بزرگ ايران يعنى فردوسى، سعدى، مولوى و حافظ داشته باشيم.

حماسه سراى بزرگ باستان حكيم ابوالقاسم فردوسى (م. 411 ق.) گويد:
چه گفت آن خداوند تنزيل و وحى
خداوند امر و خداوند نهى
كه من شهر علمم، عليّم در است
درست اين سخن گفتف پيغمبر است
اگر چشم دارى به ديگر سراى
به نزد نبىّ و »وصىّ« گير جاى
منم بنده اهل بيت نبى
ستاينده خاك پاى »وصىّ«
حكيم طوس، چنان كه از ابيات بالا نيز پيداست، هر گاه از امام على، عليه‏السلام، ياد مى‏كند بيش از هر وصف ديگر به »وصايت« تكيه مى‏كند و هميشه با تأكيد صريح حضرتش را »وصىّ« مى‏نامد كه همين خود مى‏تواند حاكى از اعتقادى باشد كه فردوسى بى گمان به حقانيت غدير داشت.
جلال الدين محمد مولانا مولوى (م. 670 ق.) در ديوان ماندگار خود مى‏گويد:
تا صورت پيوند جهان بود، على بود
تا نقش زمين بود و زمان بود، على بود
شاهى كه ولى بود و وصى بود، على بود
سلطان سخا و كرم و جود، على بود
ملاى رومى در اين غزل مولا على، عليه‏السلام، را مانند يك شاعر شيعى با اوصاف و امتيازهايى چون: »ولى«، »وصى« و »معصوم به نص قرآن« مى‏ستايد و در ضمن رباعيات خود مى‏گويد:
روزى نشد از سر على كَس آگاه
زيرا كه نشد كَس آگه از سر الاه
يك ممكن و اين همه صفات واجب
لا حول و لا قوة إلّا باللّه
در دفتر ششم مثنوى نيز به تفسير حديث »من كنت مولاه فعلىّ مولاه« پرداخته، مى‏گويد:
زين سبب پيغمبر با اجتهاد
نام خود و آن على مولا نهاد
گفت هر كَس را منم مولا و دوست
ابن عمّ من على مولاى اوست
پس از مولوى مى‏رسيم به شيخ مصلح‏الدين سعدى شيرازى (م. 690 ق.) و مى‏بينيم كه وى نيز كسى از اصحاب پيامبر، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله، را مانند على، عليه‏السلام، نستوده است:
جوانمرد اگر راست خواهى ولىّ است
كرم، پيشه شاه مردان على است
سعدى در اين بيت از اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، با نام »ولىّ« ياد مى‏كند.
مرحوم قاضى نورالله شوشترى از كتاب »خلاصةالمناقب« مولانا نورالدين جعفر بدخشى قصيده‏اى از قصايد سعدى را نقل مى‏كند كه در ضمن آن سعدى مى‏گويد:
به آن روزى كه وحى آمد نبى را
كه از پالان اشتر ساخت منبر
كه بعد از مصطفى در كل عالم
نبفد فاضل‏تر و بهتر ز حيدر
پس از احمد امام حق على دان
كه بود او نفس معصوم مطهر
پس از سعدى به شاعر غزلسراى بزرگ حافظ شيرازى (م. 792 ق.) مى‏رسيم و مى‏بينيم كه لسان‏الغيب نيز همين نوا را مى‏نوازد و مى‏گويد:
على امام و على ايمن و على ايمان
على امين و على سرور و على سردار
على ز بعد محمد ز هر كه هست بفه است
اگر تو مؤمن پاكى بكن بر اين اقرار
كه نيست دين هدا را به قول پاك رسول
امام غير على بعدف احمد مختار
حافظ شيرازى در اين اشعار نقل شده نيز مولا على، عليه‏السلام، را پس از محمد، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله، از همه برتر و افضل »و به قول پاك رسول، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله، تنها امام اسلام پس از احمد مختار، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله« مى‏داند.
اينك كه با اشعار لسان‏الغيب شيرازى گلگشت دلنوازمان در ديوانهاى چهار شاعر بزرگ اركان اربعه شعر فارسى به پايان رسيد بر مى‏گرديم و غدير خم را در آثار شاعران ديگر پى مى‏گيريم.