شش ويژگي به ما عطا شده و در هفت ويژگي از ديگران برتري يافته‌ايم: علم، حلم، جوانمردي، فصاحت، شجاعت، و محبت در قلب‌ها به ما عطا شد. و برتري يافتيم به اينكه: پيامبر برگزيدة خدا حضرت محمد(ص) از ماست، صدّيق از ماست، طيّار از ماست، اسدالله و اسدالرسول از ماست، و سرور زنان جهانيان حضرت فاطمة بتول (سلام الله عليه) از ماست، و دو فرزند اين امت و دو سرور جوانان اهل بهشت از مايند8.

شناخت امام
عظمت مقام امامت، ايجاب مي‌نمايد، كسي كه حائز آن مي‌شود از بالاترين صفات كمالي برخوردار باشد زيرا امامت، جايگاه راهبري، هدايت و نيابت رسول اللّه(ص) است. به همين دليل، دربارة كسي كه به اين مقام راه مي‌يابد، ويژگي‌هاي ممتازي بيان شده است و لذا هر كس در پي كسب شناخت امام باشد، ناگزير از جست‌وجوي اين ويژگي‌هاست و هركس واجد آن باشد، امام خواهد بود و در غير اين صورت، نه.

در كتاب امام مهدي(ع)؛ ردّي بر مدعيان امامت آمده است:
«... پس ميان ايشان و برادران، پسرعموها و همة خويشاوندانشان تمايزي آشكار قرار داده شده كه به واسطة آن حجت ‌‍[خدا] از احتجاج‌شدگان و امام از مأموم بازشناخته مي‌‌شود. از جمله اينكه آنان را در برابر گناهان عصمت بخشيده، از عيب‌ها به دور، از آلودگي‌ها پاك، و از شبهات عاري ساخته و ايشان را نگاهبانان علم‌اش، امانتداران حكمت‌اش و جايگاه سرّش قرار داده و به وسيلة برهان‌ها حمايت‌شان نموده است. در حالي كه اگر چنين نبود، همة مردم با هم يكسان بودند و هر كسي مي‌‌توانست مدّعي امر خدا باشد»1.

اكنون، در ادامه متوني را كه ويژگي‌هاي جامع امامت را بيان كرده مرور مي‌كنيم و سرانجام به دو ويژگي ممتاز عصمت و علم خواهيم پرداخت.

صفات امام
حضرت اميرالمؤمنين، امام علي(ع) در روايتي مي‌فرمايند:

امامي كه شايستة مقام امامت باشد، نشانه‌هايي دارد: از جمله اينكه، اول، مي‌داند كه معصوم از گناه كوچك و بزرگ آن بوده، نيازمند پرسش نشده، در پاسخ‌گويي به خطا نرفته، سهو و فراموشي نداشته، و به چيزي از امور دنيا سرگرم نمي‌شود. دوم، عالم‌ترين انسان‌ها نسبت به حلال و حرام، اجراي احكام، و امر و نهي خداوند و همة آنچه انسان‌ها به خدا نياز دارند مي‌باشد، مردم نيازمند اويند و او از آنان بي‌نياز. سوم، مي‌بايد كه شجاع‌ترين انسان‌ها باشد، زيرا او گروه (محور) مؤمنان است كه به سوي او بازمي‌گردند، اگر از فرط خستگي و كندي شكست يابد، همة انسان‌ها به سبب شكست او، متلاشي شوند. چهارم، مي‌بايد سخي‌ترين انسان‌ها باشد، هر چند همة اهل زمين بخل ورزند؛ چون اگر حرص و آز بر او مستولي شود، نسبت به اموال مسلمين كه تحت اختيار اوست آزمندانه عمل خواهد كرد. پنجم، عصمت از جملة گناهان، كه به وسيلة آن از پيروان كه غير معصوم‌اند ممتاز شده، زيرا اگر معصوم نبود، از ورود به هلاكت‌گاه‌هاي گناهان كشنده و شهوت‌ها و لذات نفساني، كه مردم در آن واقع مي‌شوند، ايمن نبود»2.

در روايتي از حضرت امام رضا(ع) در پاسخ به اين سؤال كه:
از چه طريقي ادعاي امامت از كسي كه مدعي آن است، پذيرفته مي‌شود، فرمودند: «از طريق نصّ و نشانه». سؤال شد: نشانة امام چيست؟ فرمودند:
علم و مستجاب الدعوه بودن3.

حضرت امام صادق(ع) نيز فرمودند:
ده خصلت، از ويژگي‌هاي امام است: عصمت، نصوص، و اينكه عالم‌ترين مردمان، پرهيزكارترين‌شان نسبت به خدا، آگاه‌ترينشان نسبت به كتاب خدا، جانشين و وصيّ معروف و آشكار (امام پيشين)، و داراي معجزه و نشانه است. ديده‌اش به خواب مي‌رود ولي قلبش نمي‌خوابد، سايه ندارد و از پشت سرش مانند پيشِ رويش مي‌بيند4.

ترديدي نيست كه اين‌ موارد و ديگر ويژگي‌ها بر امامان دوازده گانه(ع) پس از رسول‌الله(ص) منطبق است.
رسول خدا(ص) در روايتي چنين فرمودند:
«خداوند عزوجل به ما، ده خصلت اختصاص داده كه آنها را به احدي قبل از ما عطا نفرموده بود و در احدي غير از ما وجود ندارد: حكم (فرمان الهي)، حلم، علم، نبوت، جوان‌مردي، شجاعت، ميانه‌روي، راستي، پاكي و پاك‌كنندگي، و عفت فقط در ما وجود دارد. و ما كلمة پرهيزكاري، راه هدايت، والاترين نمونه، بزرگ‌ترين دليل، محكم‌ترين دست‌آويز، و ريسمان نيرومنديم. ما كساني هستيم كه خداوند به مودت ما امر فرموده است.

فماذا بعد الحقّ إلاّ الضّلال فأنّي تصرفون؛5
و بعد از حقيقت، جز گمراهي چيست؟ پس چگونه (از حق) بازگردانده مي‌شويد؟»6

از امام اميرالمؤمنين(ع) نيز روايت شده كه فرمودند: «ما اهل بيت، درخت نبوت، جايگاه رسالت، مورد آمدو شد ملائكه، خانة رحمت و معدن علم‌ايم»7.

در خطبة امام زين‌العابدين(ع) در مجلس يزيد، آن حضرت فرمودند:
شش ويژگي به ما عطا شده و در هفت ويژگي از ديگران برتري يافته‌ايم: علم، حلم، جوانمردي، فصاحت، شجاعت، و محبت در قلب‌ها به ما عطا شد. و برتري يافتيم به اينكه: پيامبر برگزيدة خدا حضرت محمد(ص) از ماست، صدّيق از ماست، طيّار از ماست، اسدالله و اسدالرسول از ماست، و سرور زنان جهانيان حضرت فاطمة بتول (سلام الله عليه) از ماست، و دو فرزند اين امت و دو سرور جوانان اهل بهشت از مايند8.

اين صفات كماليه در هر يك از امامان(ع) به يك ميزان قرار دارد، هر چند در بعضي از ايشان، چند صفت بارزتر از ساير آنهاست، و اين به دليل وجود اسباب و ظروف زماني و مكاني است.

از حضرت صادق(ع) روايت شده كه فرمودند: «ما در امر (امامت)، فهم، و حلال و حرام در يك مسير قرار داريم، اما رسول خدا و حضرت علي (عليهما السلام) از فضايل ممتازي برخوردارند»9.

علامه سيد محسن امين دربارة فضايل امامان(ع) مي‌نويسد:
مناقبي كه ما براي هر يك از امامان(ع) بيان كرديم، با مناقب امام ديگر تفاوت دارد. البته معناي اين سخن آن نيست كه منقبتي كه ويژة يكي از امامان(ع) است در وصف امام ديگر صادق نباشد، زيرا هر يك از ايشان در همة مناقب و فضايل مشترك بوده، و نور و سرشت و احدي دارند و كامل‌ترين اهل زمان خويش در همة صفات والا و برتراند. اما به دليل اينكه شرايط و مقتضيات زمان متفاوت است، ظهور آن ويژگي‌ها نيز تفاوت مي‌كند. به عنوان مثال، ظهور صفت شجاعت در اميرالمؤمنين و فرزند آن حضرت، امام حسين(ع)، مانند ظهور آن در بقية ائمه(ع) نيست زيرا شجاعت امام علي(ع) از طريق جهاد به همراه رسول اعظم(ص) و نبرد با ناكثين، مارقين و قاسطين در ايام حكومت‌شان و شجاعت امام حسين(ع) در واقعة كربلا كه در آن به ايستادگي در برابر ظالمان امر نمود، ظهور يافت. ولي آثار شجاعت ساير ائمه(ع) به صورت آشكار بروز و ظهور نيافت زيرا ايشان مأمور به صبر و مدارا بودند و همگان بر اين امر متفق‌اند كه آنان شجاع‌ترين مردم زمان خود بوده‌اند. همچنين آثار علم در حضرات باقر و صادق(ع) بيش از ساير امامان(ع)، به دليل از بين رفتن شرايط خفقان، ظهور يافت. زيرا اين دو امام همام، در پايان حكومت رو به اضمحلال اموي و ابتداي حكومت نوپاي عباسي مي‌زيستند و همگان متفق‌اند كه عالم‌ترين افراد زمان خود بودند. لذا آثار كرم و سخاوت، كثرت صدقات و آزاد كردن بندگان در ايشان بارزتر از ساير امامان(ع) است، كه ممكن است دليل آن بسط يد اين‌دو امام يا فزوني تعداد نيازمندان در سرزمين ايشان باشد. علاوه بر اين عبادت اين امامان(ع) نيز بارزتر و آشكارتر از سايران بوده است، بنابر برخي از موجبات و متقضيات همچون، اندك بودن اطلاع مردم از حالات ديگر امامان، يا كوتاه بودن حيات دنيوي آنان و نظاير اين دلايل در حالي كه همگي عابدترين افراد دوران خود بوده‌اند.

يا اينكه آثار حلم و بردباري در بعضي از ايشان آشكارتر از ديگران بوده، به دليل فراواني ابتلاءات و انواع آزار و اذيت‌ها نسبت به آنان كه موجب بروز حلم انسان حليم مي‌شود، در حالي كه همه ايشان حليم‌ترين افراد زمان خود بوده‌اند. و همچنين ديگر مقتضيات و ويژگي‌ها»10.

و جهانيان به وجود صفات كماليه در ائمه اطهار(ع) گواهي داده، و حتي دشمنانشان آن را تأييد كرده‌اند. « الفضل ما شهدت به الأعداء؛ فضيلت و برتري آن است كه مخالفان و دشمنان نيز به آن گواهي دهند». هرچند تلاش‌هاي فراواني از سوي دشمنانشان صورت گرفت تا به ويژگي ناشايستي در وجود ايشان دست يابند اما نتوانستند. به منظور آگاهي از شهادت دشمنان بر فضايل اهل بيت(ع) مي‌توان به كتاب‌هاي تاريخ و سيره مراجعه كرد كه مملو از آنهاست.

سيد حسين نجيب محمّد
مترجم: ابوذر ياسري
ماهنامه موعود شماره 86

پي‌نوشت‌ها:
1. كلمة الإمام المهدي(ع)، ص 231.
2. محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحكمة.
3. عيون اخبار الرضا، ج 1، ص 216.
4. شيخ صدوق، الخصال، ص 428.
5. سورة يونس (10)، آية 32.
6. شيخ صدوق، همان.
7. همان، ص 167.
8. همان، ص 168.
9. كليني، اصول كافي، ج 1، ص 275.
10. امين، سيد محسن، اعيان الشيعه، زندگي امام صادق(ع).