اشاره: آنچه در پى مى آيد، نوشتارى از دانشمند متعهد و آزادانديش لبنانى، جرج جرداق است. او على رغم اينكه نويسنده و شاعرى مسيحى است اما از كودكى با نهج البلاغه مأنوس و همدم بود و مانند شيعه اى راستين، به امام على، عليه السلام، عشق مى ورزيد.
حاصل اين علاقه و انس زايدالوصف، نگارش كتابهايى درباره عظمت و علو مقام امام على، عليه السلام، است. شايد كتاب »الامام على صوت العدالة الانسانية« او شاهكارى باشد كه از سوى يك عرب مسيحى به جهان عرب اهدا شده است.
اين مقاله، بيانگر نگرش نويسنده به شخصيت وجودى امام و بررسى يكى از اصول مورد نظر ايشان در زمينه اجراى عدالت اجتماعى است، كه به مناسبت عيد سعيد غدير خم تقديم خوانندگان عزيز مى شود.

خفقان، پريشانى، بدبختى، ووحشت و هراسى سهمناك، بر بخش اعظمى از تاريخ سايه افكنده است. در چنين شرايطى:
- زورمندان، كه زور و قدرتى حيوانى دارند، فرمان مى رانند و امرشان مطاع است و انسانها را در معرض قتل و زندان و تعدى قرار مى دهند و با سلاح وحشت و ارعاب به مردم آزار مى رسانند.
- سارقان و چپاولگران، همتشان آن است كه با همپالكى هاى خود، هستى مردم را به يغما برند.
- خونخواران، مردم بى گناه و مستضعف را از دم تيغ خود مى گذرانند.
- جاهلان كاخهاى خود را از جمجمه هاى انديشمندان مى سازند.
- تبهكاران، با گردنكشى و قلدرى، در درياى كبر و نخوت خود غوطه ورند و مرگ و زندگى انسانها در دست فرومايگانى است كه از قدرت و اختيار و توان كافى برخوردارند.
چنين وضعى، وصف حال قسمت اعظمى از تاريخ بشريت در طول هزاران سال است. اما همواره در فضاهاى تاريك تاريخ، مشعلهايى با پيدايش على و راه او، انسانيت وارد مرحله، برتر و درخشانى شد. تاريخ، بوسيله على، چارچوب ايده آل عقل خلاق عربى، اخلاقيات والا و وجدان پاك را شناخت و با روش عدالت اجتماعى او آشنا شد.

برافروخته و برافراخته وجود داشته است و فريادهايى از اعماق زمان شنيده شده كه، رعشه بر اندام طاغوتهاى جاهل، انداخته و دنيا را به كامشان تلخ كرده است و به آنان تفهيم نموده كه »انسان، از ارزشى والاتر برخوردار است و مردم، غير از آن چيزى هستند كه آنان مى پندارند.«
در پيشاپيش اين مشعلهاى افراشته در گذرگاههاى گوناگون زمان، كه بدون آنها، زندگى ارزش زنده بودن نداشت، على بن ابى طالب قرار دارد، با انقلابى هميشگى و همراه با زمان عليه نظامهاى ستمگر و متجاوز، انقلابى كه در گذشته و حال، براى مستضعفان و محرومان، آسايش و سلامتى و رفاه فراوان به ارمغان آورده است.
با پيدايش على و راه او، انسانيت وارد مرحله، برتر و درخشانى شد. تاريخ، بوسيله على، چارچوب ايده آل عقل خلاق عربى، اخلاقيات والا و وجدان پاك را شناخت و با روش عدالت اجتماعى او آشنا شد. عدالتى كه مفاهيم آن مبتنى بر احترام به زندگى، رأفت و مهربانى با زندگان و استعانت از قدرت مطلق هستى، يعنى خداوند است. وقتى مفاهيم عدالت اجتماعى از اين سرچشمه هاى زلال جارى شود، تصوير عدالت انسانى در عرصه هاى پنهان و آشكار آن، هويدا و متجلى خواهد شد.
در اين راستا تنها، كسى مى تواند مفاهيم عدالت را از منابع و سرچشمه هاى آن استخراج كند كه داراى نبوغ عقلى، احساسى و روحى باشد. چنين شخصى، نگرشش به فرد، همانند نگرش او به همه مردم است و نگاهش به جامعه خود، نگاهى فراگير و همه جانبه نسبت به تمام جامعه ها خواهد بود و وقتى به زمان خود بنگرد، تمام زمانها را خواهد ديد.
بنابراين، انسان در هر زمان و مكانى باشد، در ذات خود، همان انسان است و نيازها و علايق واحساساتش در اصل، يكسان است. در اين ميان موقعيتهاى مكانى و زمانى براى انسان نابغه در عقل و احساس در واقع اعتبارى است. او همه آنها را با نيروى خرد و انديشه اى خلاق و شيوه هاى واحد به كنارى مى نهد و هيچگاه ديدگاه او نسبت به جوهره كارها و مسايل تغيير نمى يابد.
بر اين اساس امام على بن ابى طالب، با رسيدگى به مسايل و مشكلات مبتلابه جامعه زمان خود در واقع به رفع مسايل تمام ملتها در همه زمانها و مكانها پرداخته است.
در اين زمينه مفتخرم كه كوشيده ام شيوه امام در برخورد با مسايل فردى و گروهى را در شش جلد كتاب بررسى و تبيين كنم اما اذعان دارم كه اين مقدار كافى نبوده و تنها بخش ناچيزى از خلاء بزرگ و عميق ناشى از فقدان خط مشى كامل و فراگير علوى را پر كرده است. با توجه به اين امر چگونه ممكن است در چند صفحه بتوان، درباره راه و روش امام سخن گفت. در اينجا به مناسبت، قصد دارم تنها به بررسى نظر امام درباره يكى از عوامل ايجاد جامعه صالح بپردازم.
على - و نه ديگران - درك كرده بود كه بنيان اساسى يك جامعه سالم، تأمين و تقسيم عادلانه و بى غل و غش نيازهاى معيشتى مردم است. تا در جامعه، استثمارگر و استثمار شده، ستمگر و ستمديده و سير و گرسنه وجود نداشته باشد. اين مسأله از جمله اصولى است كه امام به آن پايبند بود و بيانگر بخش مهمى از مفهوم عدالت اجتماعى است و در صورت فهم و اجراى آن، از شيوع فتنه، ظلم، خشونت و فساد و گروه بنديهاى خصمانه جلوگيرى خواهد شد. اين همان اصلى است كه صاحب انقلاب بزرگ فرانسه، شاعر و فيلسوف فرانسوى »ژان ژاك روسو« در قرن 18، آن را به عنوان عامل اساسى ايجاد يك جامعه عدالت پيشه مى داند.
در پرتو همين اصل، دانشمندان علم اجتماع و جامعه شناسان اروپايى على - و نه ديگران - درك كرده بود كه بنيان اساسى يك جامعه سالم، تأمين و تقسيم عادلانه و بى غل و غش نيازهاى معيشتى مردم است.
و در رأس آنها كارل ماركس، در اواسط قرن نوزدهم با تكيه بر علم - و نه از روى تفنن - اعلام كردند كه:
هر كس به نعمتى افزون بر نياز خود دست يابد، جز اين نيست كه آن را از نيازمندان غصب كرده است.
در همين راستا قوانينى كه توسط ثروتمندان، زورمندان و گروه اقليت براى سركوب فقرا و سلطه بر ضعفا و چپاول اكثريت عامه مردم وضع شده، توجيه گر اين غصب و تجاوز است.
اما نكته مهم اينجاست كه امام على، عليه السلام، هزار سال قبل از اين فلاسفه و دانشمندان، به اين حقيقت دست يافت و اعلام كرد كه:
بهره مندى ثروتمندان، به قيمت گرسنگى فقراست.
نيز
هيچ ثروت انبوهى را نديدم مگر آنكه در كنار آن حقى پايمال شده بود.
اين عبارت ارزشمند تنها يك سخن عادى نيست بلكه حقيقت ثابتى است كه فقط در دو قرن اخير كه عصر طغيان صنعتى و سلطه گروه اقليت بر عامه مردم و بهره كشى زشت وگستاخانه از آنان است، براى دانشمندان عيان شده است. از ديدگاه امام، جامعه عدالت پيشه، بايستى بر طبق اين اصل منطقى پى ريزى شود.
بايد توجه داشت كه در صورت اجراى صادقانه و بى طرفانه عدالت اجتماعى و رسيدگى به وضع مردم، شيوه حكومت و زمامدارى با خط مشى امام منطبق خواهد شد؛ همان قدرت و حكومتى كه از گذشته تا به امروز، در بسيارى از نقاط جهان وسيله اى براى ثروت اندوزى و عياشى و گردنكشى بوده است، هر چند مدعيان حكومت و قدرت، خلاف اين موضوع را اعلام كنند.
الگوى واقعى زمامداران، همان چهره اى است كه امام از شخصيت خود ارايه داده است. آنجا كه مى گويد:
اگر گوسفندى در حجاز يا يمامه مفقود شود، احساس مى كنم تا روز قيامت مسؤول آن خواهم بود.
احساس على، نسبت به مسؤوليت و مفهوم زمامدارى، همان احساس انبيا، فلاسفه و شعراى بزرگى است كه از ايده هاى والا و آرزوها و علايق منحصر به فرد برخوردارند. در پرتو اين احساس ژرف، تلاشهاى يك زمامدار عينيت مى يابد و اوست كه بايد تمام سعى خود را در جهت خير و صلاح جامعه بكار بندد و تازه پس از آنكه چنين كرد با اين سخن امام مواجه مى شود كه:
اگر همه چيز انجام دادى مانند كسى باش كه هيچ انجام نداده است.
او على است همان كه پيامبر اكرم يك بار به او نگريست و با تجسم امتيازات و منزلت رفيعش به آرامى به او فرمود:
اى على! در تو شباهتى از عيسى بن مريم وجود دارد.
درباره على، كه با انديشه خلاقش، مرزهاى زمان و مكان را درنورديد، فيلسوف مسيحى شبلى الشميل مى گويد:
امام على، بزرگ بزرگان، يگانه شخصيتى است كه شرق و غرب در گذشته و حال، نسخه مطابق اصل آن را نيافته است.
چنين انسانى بايد افتخار ما در آينده باشد همانگونه كه در گذشته بوده است. چرا كه گذشته چراغ راه آينده است. بايد از او راهنمايى بجوييم و از انديشه ها و سخنان سيره اش، قانون و سرمشق بگيريم.
زيرا در اين برهه از زمان كه مال پرستان و زراندوزان، تمامى ارزشهاى دنيا و معنويتهاى انسانى را زير پا مى نهند و حكومتها، دولتها، قوانين، قلمها و وجدانها را به خدمت خود مى گيرند و عقلها، دلها، اخلاق و آرزوها را نابود كرده و زندگى را مسخ و دگرگون مى سازند ما به او و امثال او نياز شديد داريم.
او كه عقل و احساسش به گوهر وجود انسان مرتبط است، نه براى زمان و مكان خاص بلكه براى تمام زمانها و مكانهاست. او متعلق به ملت و گروه و كيش خاصى نيست بلكه از آن همه انسانها مى باشد. او مشعل فروزان در گذرگاههاى مختلف زمان است.