القاب ائمه اطهار، عليهم‏السلام، از آن جمله القاب امام زمان، عجّل‏اللَّه‏تعالى‏فرجه، يكى از راه‏هاى مهم شناخت خصايل و فضايل آن حجت‏هاى به حق الهى است.

در اين نوشته تلاش مى‏شود تا از طريق ارايه توضيح مختصر در زمين7 برخى از لقب‏هاى حضرت بقيةالله، با ابعاد مختلف ويژگى‏ها و اوصاف آن حضرت از منظر القابى كه براى او تعيين شده است بيشتر آشنا شويم.

براى امام زمان7 اسامى و لقب‏هاى زيادى ذكر شده است در كتاب نجم‏الثاقب مرحوم محدث نورى حدود صد و هشتاد و دو نام و لقب و در كتاب نام نامه حضرت مهدى7 به حدود سيصد و ده اسم و لقب آن حضرت اشاره شده است. گفتنى است كه منشأ اصلى اين نام‏ها و لقب‏ها علاوه بر تصريح ائمه اطهار، عليهم‏السلام، و پيامبر اكرم9 ادعيه و زيارتنامه‏هايى است كه براى امام زمان7 ذكر شده است.

در اينجا به برخى از مهمترين القاب آن حضرت اشاره مى‏كنيم:
1. مهدى: يكى از مشهورترين لقب‏هاى امام زمان7 مهدى است. درباره علت ناميده شدن آن حضرت با اين لقب روايت‏هاى مختلفى ذكر شده است. حضرت امام محمد باقر7 مى‏فرمايند:
هنگامى كه مهدى ما قيام كنند ثروت‏ها را بطور مساوى تقسيم و در جامعه به عدالت و دادگرى رفتار مى‏كند. هر كس از او اطاعت كند از خداوند اطاعت كرده است و هر كس او رإ؛آ ّّط نافرمانى كند از خدا نافرمانى كرده است. و آن جضرت را »مهدى« ناميده‏اند چون به امور پنهان و نهانى هدايت مى‏گردد.

2 درباره امور نهانى كه آن حضرت به آنها هدايت مى‏شود يا هدايت مى‏كند با توجه به تعابير روايات نظرات چندى بيان شده است. از آنجا كه در دوره غيبت مخصوصاً دوران غيبت كبرى در اثر پيدا شدن تبليغات ضددينى و تفسيرها و برداشت‏هاى نامناسب از احكام دين و نفوذ خرافات و انديشه‏هاى غلط غيردينى به اصول و تعاليم اصيل اعتقادى مردم دين اصلى و حتى قرآن اصلى را فراموش خواهند كرد. آن حضرت پس از ظهور قرآن اصيل و احكام واقعى اسلام را از لابلاى آنهمه تحريفات و تفسيرهاى نادرست بيرون خواهند كشيد به گونه‏اى كه حتى مردم گمان خواهند كرد كه ايشان يك دين و آيين جديدى را مطرح مى‏كنند به اين مناسبت آن حضرت را مهدى مى‏گويند.

پيامبر اكرم9 در اين باره مى‏فرمايند:
دوازدهمين فرزندم به گونه‏اى غايب خواهد شد كه اصلاً ديده نخواهد شد و در اين دوره غيبت وقايع سختى رخ خواهد داد و در نتيجه طولانى شدن اين دوره زمانى خواهد آمد كه از اسلام جز اسمى و از قرآن جز رسم و خطى اثرى باقى نخواهد ماند. در آن موقع خداوند متعال به وى اجازه خواهد داد تا قيام كند آنگاه به وسيله او اسلام را تقويت و تجديد خواهد كرد.

3 بر طبق اين ديدگاه چون حضرت مهدى7 مردم را به حقايق پنهان شده دينى راهنمايى خواهند كرد او را مهدى مى‏گويند.

ديدگاه ديگر اين است كه قائم آل محمد9 را از اين رو مهدى مى‏گويند كه مردم را به امورى كه بر آنها پوشيده است راهنمايى خواهد كرد. وى پس از ظهور جهت ارشاد پيروان اديان ديگر كتاب‏هاى آسمانى تحريف نشده آنها را به آنها نشان خواهد داد و از اين طريق آنها را با دين اصيل خودشان آشنا خواهد ساخت و بر اساس همان احكام تحريف نشده آيين خودشان با آنان رفتار خواهد كرد. در روايتى مى‏خوانيم از جمله كارهاى حضرت امام زمان7 پس از ظهور اين است كه وى تورات اصلى و انجيل اصلى و ساير كتاب‏هاى انبياى گذشته را از يك مخفيگاه خارج خواهد ساخت.

4 ديدگاه ديگر اين است كه آن حضرت پس از ظهور مردم را در تمام زمينه‏هايى كه به بيراهه رفته‏اند ارشاد خواهند كرد تا به راه و شيوه‏هاى درست دست يابند؛ چون انحرافات دوران غيبت تنها در احكام دينى نيست چرا كه در اثر جهل و ناآگاهى در عرصه‏هاى سياسى، علمى و صنعتى نيز مردم دچار اشتباهات زيادى مى‏شوند. طرفداران اين برداشت نيز به برخى از روايات كه مشتمل بر تعابير خاصى هستند تمسك مى‏جويند. به عنوان مثال از امام صادق7 روايت شده است كه آن حضرت فرمودند:

آن حضرت را مهدى مى‏گويند چون مردم را به امورى كه گم كرده‏اند هدايت مى‏كند
5 اين تعبير شامل انحراف سياسى و اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى و... نيز مى‏شود.

نتيجه آنكه مى‏توان گفت چون امام زمان7 به بركت علم بى‏نظيرى كه مردم را در تمام عرصه‏هاى حيات فردى و اجتماعى و علمى و دينى به راه صحيح هدايت خواهند كرد و آنها را از تمام گمراهى‏ها نجات خواهند داد به اين مناسبت آن حضرت را »مهدى« مى‏گويند. البته در برخى روايات نيز به اين نكته هم اشاره شده است كه يكى از چيزهاى مخفى كه حضرت مهدى7 مردم را به آن هدايت خواهند كرد. ذخاير زيرزمينى و معادن است كه شايد اين لقب به اين قبيل از عملكردهاى حضرت مهدى7 نيز دلالت داشته باشد.

2. قائم: گرچه همه انبيا و امامان با توجه به شرايطى كه در آن واقع شده بودند قائم به حق بودند امّا حضرت مهدى7 را بالخصوص قائم لقب داده‏اند. وقتى ابوحمزه ثمالى به امام محمد باقر7 عرض كردند:
اى فرزند رسول خدا مگر همه شما اهل‏بيت قيام كننده به حق نيستيد؟
حضرت فرمودند:
چرا همه ما براى حق قيام مى‏كنيم.

آنگاه ابوحمزه سؤال مى‏كند:
پس چرا از بين همه اهل‏بيت فقط به صاحب‏الامر7 قائم گفته مى‏شود؟

حضرت باقر7 مى‏فرمايند:
موقعى كه حضرت سيدالشهداء7 به شهادت رسيدند همه فرشتگان آسمان‏ها از اين پيشامد ناراحت و متألم شدند. خداوند متعال به منظور دلدارى آنها امامان نه‏گانه از نسل امام حسين7 را به آنها نشان دادند آنگاه كه به مهدى آل محمد9 كه در آن حال مشغول نماز و نيايش به درگاه حضرت حق بودند رسيدند خداوند متعال فرمودند: اين همان قائمى است كه به وسيله قيام او از قاتلان حسين بن على7 انتقام خواهم گرفت.
6 و امام صادق7 در اين باره فرموده‏اند:
مهدى7 را به خاطر قيامش براى حق قائم ناميده‏اند.

7 بر طبق اين قبيل از روايات چون دوازدهمين جانشين پيامبر اكرم9 بزرگترين حكومت و قيام اصلاحى دينى را در طول تاريخ حيات بشر انجام خواهد داد و در سرتاسر حكومت عدل جهانى اسلام را مستقر خواهد ساخت به آن حضرت لقب »قائم« داده شده است.

در اين باره روايت‏هاى ديگرى نيز هست كه از بفعد ديگرى اين مطلب را مورد توجه قرار داده‏اند كه البته منافاتى با برداشت دسته اول ندارد. بر طبق اين ديدگاه آن حضرت را قائم مى‏گويند چون سال‏ها پس از غيبت وقتى كه مردم در اثر طول زمان ياد و خاطره آن حضرت را كم كم در اثر مشغول شدن به زينت‏هاى دنيا فراموش كردند، آن حضرت قيام خواهند كرد و حكومت عدل جهانى را در سرتاسر عالم برقرار خواهند ساخت »قائم« ناميده شده است.
در اين زمينه از پيامبر اكرم9 روايت شده است كه آن حضرت فرمودند:
از اين جهت قائم ما اهل‏بيت را قائم ناميده‏اند كه پس از فراموش شدن نامش قيام مى‏كند.8

 و يا وقتى از امام جواد7 سؤال مى‏كنند چرا او را قائم مى‏نامند؟ در جواب مى‏فرمايند:
زيرا بعد از آنكه نام آن حضرت از خاطره‏ها فراموش شود و اكثر مفقودين به امامت آن حضرت از دين خدا و اعتقاد به امامت حضرت مهدى7 رويگردان شوند او قيام مى‏كند.

9 و نقل شده است به محض شنيدن ظهور آن حضرت عده‏اى خواهند گفت: در طول اين همه سال چگونه ممكن است او زنده مانده باشد بايد تاكنون استخوان‏هاى او هم پوسيده شده باشد. چطور ادعا مى‏كند كه او قيام كرده است؟ امّا در هر حال آن زمانى كه شرايط فراهم گردد و به اذن پروردگار عالم او قيام خواهد كرد. عظيمترين انقلاب قابل تصور را رهبرى خواهد نمود و قافله بشريت را به سعادت واقعى رهنمون خواهد شد.
ادامه دارد


پى‏نوشت‏ها:
1. عقدالدرر، باب 3، ص40؛ اثباةالهداة، ج7، ص110 و 169.
2. منتخب‏الاثر، ص98.
3. بحارالانوار، ج51، ص29.
4. اثباةالهداة، ج7، ص110.
5. بحارالانوار، ج51، ص28.
6. همان، ص30.
7. معانى‏الاخبار، ص65.
8. كمال‏الدين، ص378.



 ماهنامه موعود شماره 28