|
۱۶ بهمن ۱۳۸۳ |
سيد على كاشفى خوانسارى
نام كتاب: هنر مرثيه خوانى
نويسنده: مهدى امين فروغى
ناشر: كتاب نيستان
چاپ اوّل: 1379
شمارگان: 5500 نسخه
تعداد صفحات: 200 صفحه
قيمت: 1400 تومان
كتاب هنر مرثيه خوانى به هنر و سنتى مذهبى مى پردازد كه از فرط تداول و فراوانى،
فراموش شده و كمتر از منظر تحقيقى و علمى به آن پرداخته شده است.
نويسنده در اين كتاب مى كوشد ضمن ارايه اطلاعات تاريخى، به برخى آموزش هاى گوناگون
و ضرورى كه در هنر مرثيه خوانى مدخليت دارد اشاره كند. وى پس از مقدمه اى تاريخى
درباره پيشينه مرثيه خوانى، در گفتار اوّل فصل يك، نگاهى گذرا به تاريخ موسيقى
ايران دارد و در گفتار بعد به آشنايى مقدماتى با رديف موسيقى ايران پرداخته است.
فصل دوم به نشانه ها و قواعد خط موسيقى اختصاص دارد. فصل سوم گزيده اى از نوحه هاى
قديمى به همراه نت موسيقيايى آن است. اصول صحيح تنفس و تقويت اندام هاى گفتار و
شيوه تلفظ صحيح حروف گفتارهاى بعدى فصل سوم است. پايان بخش كتاب تمرين هايى براى
مرثيه خوانان است.
مرثيه خوانى از آداب و سنن نهادينه در فرهنگ بومى - مذهبى ايرانيان و فراتر از آن،
سنتى تاريخى در وجدان عمومى شبه قاره، آسياى ميانه، قفقاز و خاورميانه است. اين
آداب كه ريشه در باورهاى مذهبى دارد و غايت آن غايتى مذهبى است، پيوند عميقى با
هنرهايى چون موسيقى، خطابه، ادبيات، تبليغ و حتى نمايش دارد.
آداب تعزيت مذهبى در جاى جاى گسترده بوم ايران با تنوع فراوان رواج داشته و هر خرده
فرهنگ و هر بوم زاد به شكلى در اين باور ملى و عمومى مشاركت و همدلى خويش را به
نمايش مى گذاشته است.
متأسفانه امروز از سويى به دليل رواج رسانه هاى جمعى و نقش يكسان ساز آن در عرصه
فرهنگ و از سوى ديگر به دليل حكومتى شدن برخى شعائر مذهبى شاهد زوال بسيارى از سنت هاى
تعزيه دارى و رنگ باختن تنوع آداب و مراسم هستيم. امروز ديگر از مكاتب متنوع روضه
خوانى كمتر مى توان سراغ گرفت و رسانه ها عمدتاً به نوع خاصى از روضه خوانى و مرثيه
گويى - كه ظاهراً پيوند خورده با خاطرات گرانقدر دفاع مقدس و بسيج است - تبليغ و
ترويج مى شود و ساير شيوه ها به مرور از رونق مى افتند. اين موضوع خاص تهران نيست.
در شهرستان ها و حتى در مناطق غير فارسى زبان هم روضه خوانانى اقبال دارند كه شبيه
فلان مرثيه خوان تهران نشين و مورد عنايت رسانه ها بخوانند. و اينجاست كه برخلاف
تصور اوليه كه پژوهش در حوزه مرثيه خوانى را به دليل رونق و فراوانى بى دليل مى داند،
ثبت و ضبط تنوع سبك ها چه از نظر تاريخى و چه از منظر دين، هنر، مردم شناسى و...
ضرورت تام مى يابد.
اهميّت و ارزش كتاب مورد بحث از اين منظر آشكار مى شود. مقدمه كتاب كه گزارشى از
پيشينه سنت مرثيه خوانى در ساليان گذشته است و به برخى از روضه خوانان مشهور گذشته
و سنن و آداب از ياد رفته مى پردازد، ارزشى مضاعف و افزون از ذى المقدمه دارد. در
اين فصل تاريخ اقامه عزادارى سيد الشهدا در ايران از زمان آل بويه تاكنون - به روشى
علمى و مستند و به دور از اغراق و تعصب ورزى و با اتكا به جستجوهاى تحسين برانگيز
مؤلف در كتب تاريخى مختلف، اسناد، سفرنامه ها و خاطرات و... شرح شده است. اين
اطلاعات از زمان حكومت قاجار با تفصيل بيشتر نقل شده و نام بسيارى از مرثيه خوانان،
تكيه ها، شيوه ها، اشعار و شاعران، آداب و... ذكر گرديده است. گرچه حجم اين مقدمه
در مجموعه بسيار اندك است (24 صفحه) ولى به دليل تازگى و اهميّت مطالب آن سبب ارزش
بخشيدن به كل كتاب شده است.
همچنين است فصل سوم كتاب كه در حقيقت متن اشعار نوحه خوانى هاى دوره قاجار براى
سينه زنى است كه با كوشش و جست وجوى مؤلف توسط ريش سپيدان و گيس سپيدان و همچنين
پير غلامان و نوحه خوان هاى قديمى براى نخستين بار ثبت شده و توسط مؤلف آواى آن به
خط موسيقى پياده شده و ثبت گرديده است.
فصل 3 شامل اطلاعاتى ناب و ارزشمند درباره نوع نگاه پيشينيان به واقعه عاشورا و ادب
جارى در كلام و منش ايشان نسبت به معصومين(ع) و همچنين تلقى عرفانى و حماسى آنان از
اين واقعه عظيم است. برخلاف برخى روضه خوان هاى كم مايه امروز كه با هر گونه توهين
و تحقير به آل الله، عليهم صلوات الله اجمعين و ارواحنا لهم فدا، قصد بازار گرمى و
ريختن اشك مستمعين را دارند.
اشعار گرد آمده در فصل 3 از تنوع وزن و تنوع دستگاه هاى موسيقى برخوردارند و در اين
فصل مى توان نوحه هايى در ابوعطا، افشارى، دشتى، چهارگاه، گوشه عراق و... يافت. هر
چند كه آن گونه كه پيشينيان گفته اند تنوع نوحه ها و روضه ها بيشتر از اين بوده و
تقريباً مى شود گفت تمام گوشه ها و نغماتى كه امروزه به ما رسيده و در طول تاريخ
اسلامى محفوظ مانده به نوعى در سنت هاى موسيقى مذهبى كاربرد داشته است.
جا دارد مؤلف محترم طى پژوهش جامعى به تكميل اطلاعات خود كه در مقدمه و فصل 3 آمده
بپردازد و چه بهتر كه مراكز پژوهشى مذهبى - هنرى و تاريخى و يا مردم شناسى با حمايت
از اين پژوهش، امكان ثبت هر چه دقيق تر آواها و نواهاى مذهبى ايرانى را كه به سرعت
برق و باد به دليل گزند زمانه رو به فراموشى اند فراهم آورند.
فصل تاريخ موسيقى ايران و معرفى رديف موسيقى ايرانى در عين ايجاز و صحت مبحث تازه اى
ندارد و در كتاب هاى ديگر به شكل جامع تر به آن پرداخته شده است. هر چند كه اگر
مخاطبان اين كتاب را علاقه مندان به فراگيرى مرثيه خوانى فرض كنيم كه آن ها را از
مراجعه به ديگر كتب بى نياز مى سازد. همين نكات درباره فصل 2 (تئورى موسيقى) نيز
صادق است. مسائل پايه تئورى موسيقى و سلفژ به شكلى مختصر درس داده شده است. هر چند
كه كسى كه با قواعد نظرى و عملى موسيقى آشنايى ندارد با صرف مطالعه اين فصل قادر به
كشف وزن و ملودى قطعات مكتوب موسيقى (مثل قطعات ارايه شده در فصل 3) نخواهد بود. از
طرف ديگر توصيه به علاقه مندان مرثيه خوانى به فراگيرى موسيقى نظرى و نفت خوانى كمى
آرمانگرايانه به نظر مى رسد؛ چرا كه بسيارى از خوانندگان موسيقى سنتى نيز به شكل
سماعى رديف ها را آموخته اند و اگر نوحه خوانان و روضه خوانان به شكل شنيدارى (مثلاً
بر اساس رديف هاى موسيقى موجود استاد كريمى يا استاد دوامى) با موسيقى سنتى آشنا
شوند و از اين تكرارى خوانى، غلط خوانى و خارج خوانى رها شويم بسيار مطلوب است.
بخش هاى آخر كتاب كه به دستگاه صوتى انسان، اصول تنفس و روش هاى تربيت و تقويت صدا
و فنّ بيان مى پردازد نيز به نوبه خود خواندنى است. گرچه كم و بيش اين نكات را در
كتاب هاى مربوط به بازيگرى مى شود يافت، اما كار مؤلف تنها يك گردآورى يا ترجمه محض
نبوده و بسيارى از مثال ها به شيوه اى عملى، تجربى و متناسب با فرهنگ و شرايط ايران
بيان شده است.
نقاط ضعف يا كاستى هاى كوچكى هم در كتاب به چشم مى خورد. مثلاً اينكه گفته شده پيش
از رواج نفت موسيقى غربى، املاى موسيقى در ايران رايج نبوده، صحيح نيست و به خط و
شيوه ديگر از زمان فارابى اين بحث وجود داشته هر چند كه رواج و عموميت چندانى
نداشته است. نكته ديگر اينكه بيش تر جستجوها و اطلاعات منقول مؤلف مربوط به سنت
مرثيه خوانى در تهران است و جا داشت از سنت هاى موسيقى مذهبى در ديگر مناطق و شهرها
هم سخن به ميان مى آمد. عمده توجه كتاب به دو عنصر اصلى شعر و آواز است، حال آن كه
مباحثى مثل همخوانى، سازهاى موسيقى مذهبى، پرده، حركت و نمايش، خطابت و علم بلاغت
و... هم مى توانست مورد نظر باشد.
ديگر آن كه مؤلف در پيشينه روضه خوانى از وسعت ديد محدودى بهره جسته است. نمى توان
اين سنت را بدون توجه به پيشينه و ديگر اشكال آن همچون تعزيه، نقالى، پرده خوانى،
حمله خوانى و... مورد بررسى علمى و دقيق قرار داد.
به طور كلى اطلاعات كتاب آنجا كه به اطلاعات دست اوّل و برگرفته از جست وجوهاى
شفاهى و معاصر برمى گردد ناب تر است تا اشارات آن به منابع مكتوب؛ چرا كه في المثل
در تاريخ ادبيات ايران كتاب هاى فراوانى را درباره قيام امام حسين(ع) يافت كه برخى
به عنوان روضه، مقتل و مرثيه به كار مى رفته است. از فتوح ابن اعثم (قرن 4) گرفته
تا كتاب هاى جديدتر مثل شهادت نامه ابن همام شيرازى (قرن ده، هم عصر روضة الشهداء
كاشفى) و آتشكده (قرن 11). در قرن دوازده و سيزده با فراوانى چشمگير مقاتل، روضه ها،
اشعار حماسى، مدح و مصيبت نامه هاى حسينى رو به روييم. انوار حسينى، احزان الصدورف
فايز، عين البكاء، جنگنامه خامس آل عبا، محرق القلوبف نراقى، سرّ الشهادتين، صحيفيه
ذهبيه در قرن 12 و اسرار الابتلاء، الحروب الحسينيه، روضة الحسينيه، معدن الصلحا در
بيان سيد الشهدا، سعادة الكونين في بيان فضائل الحسنين، مهيج الاحزان، بلا و ابتلاء،
وسيلة النجات، روضة الحسينيه، ماتمكده، داستان غم (از ديدگاه اهل سنت) بحر غم،
طوفان البكاء، مخزن البكاء، رياض الاحزان، بيت الاحزان (از ديدگاه شيخيان)، حمله
حسينى، لولوة البحرين في مناقب الحسين، حقايق المضيئه، عمان البكاء، فيض الدموع،
تحفة الذاكرين، بحر الحزن، كنز المحن، انوار الشهادة، خصائص الحسينيه، حجة السعاده
في حجة الشهادة (نوشته اعتماد السلطنة)، نجات العاصين، وقايع كربلا، شجاعت حسينى،
غمنامه حضرت امام حسين، كربلاى معلا و... در قرن سيزدهم كتاب هايى است كه مى توان
در تاريخ ادبيات فارسى درباره عاشوراى حسينى يافت. در ميان اولين كتاب هاى چاپى به
زبان فارسى در ايران نيز چنين كتاب هايى فراوان اند. بنابر مشهور اولين كتاب چاپ
شده در تهران محرق القلوب است. در بخش ضميمه كتاب گنجينه اثر نوشته ميرزا عبدالوهاب
معتمد الدوله طبع شده به سال 1282 قمرى كه عمده كتاب هاى چاپ تهران تا آن تاريخ را
فهرست كرده از ميان 338 كتاب فهرست شده، 21 عنوان كتاب مصيبت (همچون مرثيه مقبل و
مرثيه جوهرى) به چشم مى خورد.
تاريخ منظومه هاى حماسى درباره عاشورا نيز مفصل است. اين منظومه ها به صورت حمله
خوانى (نقالى) در تكيه ها، خانقاه ها، منابر و حسينيه ها اجرا مى شده و قديمى ترين
نمونه شناخته شده آن همان طور كه پيشتر گفته شد شهادتنامه ابن همام شيرازى است كه
سال 903 قمرى سروده شده و 1200 بيت دارد. مشهد الشهدا را حسين ندايى يزدى در قرن
دهم در ده باب در قالب مثنوى سرود و حمله حسينى سروده محسن تقوى سندى است كه ده
هزار بيت را شامل مى شود و از منظومه هاى قرن 12 است. داستان حضرت قاسم و حضرت بى
بى شهرزاد به طور كامل در منظومه حمله حيدرى راجى كرمانى نقل شده است. باغ فردوس را
ملا احمد الهامى كرمانشاهى و روضة الاسرار را محمدعلى سروش اصفهانى در قرن سيزدهم
سرودند كه دومى حدود 1600 بيت در قالب مثنوى است. داستان على اكبر و قاسم را محمّد
بن ابى طالب به سال 1298 قمرى سرود. سراج الصدور را فقير قهدريجانى در سال 1330
قمرى سرود و صحيفه قاصريه را قاصر كرمانى در پنج مقتل و چهار هزار بيت در همان قرن.
غمكده را شخصى به نام وفا و غمناك را عبدالحسين فومنى در عهد قاجار سروده اند.
شهنشاه نامه حسينى از خاموش يزدى شامل هشت دفتر از منظومه هاى حسينى مربوط به عصر
پهلوى اوّل است و سرايش اشعار حسينى و عاشورايى همچنان با قوت ادامه دارد و في
المثل ساليانه{P () در ايام نمايشگاه بين المللى كتاب سال 79، خانم محترمى در يكى
از غرفه ها كتاب خويش را به عنوان اولين منظومه وقايع عاشورا در طول تاريخ معرفى مى كرد
و اين نشان مى دهد كه تا چه حد نسل امروز از پيشينه ادب دينى خويش بى خبر است. P}
شب هاى شعر عاشورا در تهران و شيراز و... برپا مى شود. البته وقتى بحث از ادب
عاشورايى پيش مى آيد نمى توان از مختارنامه هاى فراوان و مكرر تاريخ ادبيات كشورمان
چشم پوشى كرد.
غرض از اين توضيحات طولانى و ملال آور اين بود كه بحث تاريخ ادب عاشورايى بسيار
مفصل تر از آن است كه در بدو امر تصور مى رود.
به هر حال همچنان كه عرض شد كتاب حاضر كتابى ارزشمند و مغتنم درباره اين هنر و آداب
مذهبى است. كتاب هايى كه پيشتر به اين مقوله پرداخته اند بسيار اندكند. تأملى در
باب مداحى رنجبر گل محمدى (انتشارات كيهان، 1375) بيشتر به شعر پرداخته و كتاب هايى
چون باور مداران، مدعيت پردازان و تذكره عشاق كه همگى از سوى حوزه هنرى منتشر شده اند،
مصاحبه هايى با مداحان و روضه خوانان معاصرند. در جزوه هاى »دفتر ادبيات آيينى« كه
رسمى ترين مركز آموزشى و پژوهشى در اين حوزه است كتابى مشابه كتاب فوق نمى توان
يافت. جزوه هاى نماد خادمان ولايى نوشته غلامحسين رفيعا به اخلاق مرثيه خوانى
پرداخته و ادبيات آيينى نوشته على معلم هم به تاريخ ادبيات و اشعار. جزوه هاى آداب
و هنر مداحى نوشته غلامحسين سازگار هم بحث و روش شناسى روضه هاى مختلف است و در
مجموع كمتر جزوه و كتابى درباره موسيقى مرثيه خوانى سراغ داريم.
در كنار محاسن مذكور كتاب از برخى اشكالات فنى آسيب جزيى خورده است. بى دقتى هايى
جزيى در تنظيم فهرست و نسخه پردازى و صفحه آرايى به چشم مى خورد و بارها پانوشت هاى
صفحات مختلف ناتمام رها شده اند و از ادامه آن اثرى يافت نمى شود.
به هر صورت كتاب فوق نويد بخش شكل گيرى جريانى جوان، پويا، علمى نگر، و نگران سنت و
تاريخ در حوزه سنن و آداب تعظيم شعائر مذهبى و عزادارى سيد الشهدا، عليه آلاف تحية
و الثنا، است. ان شاء اللَّه الرحمان.
منابع
1. حماسه سرايى دينى، احمد گلچين معانى، نشريه آستان قدس رضوى.
2. تاريخ ادبيات فارسى بر مبناى تأليف استورى، ترجمه برگل، ترجمه به فارسى گروه
مترجمان.
3. فهرست كتب دينى كتابخانه سلطنتى.
4. فهرستواره كتابهاى فارسى، جلد سوم، احمد منزوى.
5. مقاله »نگاهى به دو فهرست« سيد فريد قاسمى، جهان كتاب، شماره 115 - 118 (دى و
بهمن 79).
ماهنامه
موعود شماره
31
|
