قرآن كريم در يكى از آيات شريف خود دوره اى را به نام دوره ارتداد براى جوامع اسلامى پيش بينى كرده، مى فرمايد:
يا أيّها الذين آمنوا من يرتدّ منكم عن دينه فسوف يأت اللّه بقوم يحبّهم و يحبّونه أذّلة على المومنين اعزّة على الكافرين يجاهدون فى سبيل الله و لا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء واللّه واسع عليم.1
 اى كسانى كه ايمان آورده ايد، هر كه از شما از دينش بازگردد چه باك؛ زودا كه خدا مردمى را بياورد كه دوستشان بدارد و دوستش بدارند. در برابر مؤمنان فروتنند و در برابر كافران سركش؛ در راه خدا جهاد مى كنند و از ملامت هيچ ملامتگرى نمى هراسند. اين فضل خداست كه به هر كس كه خواهد ارزانى دارد، و خداوند بخشاينده و داناست.
بر اساس اين آيه شريفه و با توجه به برداشتى كه علامه طباطبايى (قدس سره) در تفسير الميزان در جلد پنجم (عربى) در توضيح اين آيه شريفه داشته اند و با توجه به رواياتى كه از اهل بيت عصمت و طهارت (ع) رسيده است ما مى توانيم پيش گويى هايى براى آينده جوامع اسلامى، از جهت فرهنگى، سياسى و اقتصادى داشته باشيم. از جمله پيش گويى ها اين است كه در دوران پايانى عمر زمان و يا به تعبير خود روايات آخرالزمان جوامع اسلامى و مسلمين دچار دو حركت متعاكس از نظر برخورد با ارزش ها مى شوند.
بر اساس پيش گويى قرآن دوره ارتدادى براى جوامع اسلامى و مسلمين ممكن است رخ بدهد و در نقطه مقابل به جاى افرادى كه مرتد شده اند انسان هاى ديگرى با خصوصياتى كه آيه شريفه يك يك آنها را ذكر مى كند،جايگزين مى شوند. از اين مطلب بر مى آيد كه جوامع اسلامى و مخصوصاً جوامعى كه از نظر بنيه هاى اعتقادى دچار ضعف هايى هستند يك دوره ارتداد يا برگشت از ارزش هاى دينى را پيش رو خواهند داشت. البته در نقطه مقابل انسان هايى خواهند بود كه جايگزين اين انسان هاى مرتد مى شوند.
ارتداد در اينجا به معنى برگشت از اصول اعتقادى نيست؛ آنچنان كه در فقه مصطلح است. بلكه يك اصطلاح قرآنى است كه به معنى برگشت از ارزش هاست. وقتى كه ما مراجعه به روايات اسلامى مى كنيم مى بينيم در آنها هم نشانه هايى بر اين موضوع وجود دارد. بر همين اساس، بحثى تنظيم كرده ايم به نام آسيب شناسى آخرالزمان، يعنى آفت هايى كه ممكن است گروه هايى از مردم و يا ارزش ها و مقدسات در دوره آخر الزمان گرفتار آن بشوند. به عبارتى وقتى كه شما خانواده را و برخورد پدر و مادر و فرزندان را در دوره آخر الزمان از ديدگاه روايات مورد دقت قرار مى دهيد مى بينيد كه آسيب ها و آفت هايى در خانواده ها و در ارتباط بين افراد و اعضاء خانواده ممكن است وجود داشته باشد كه اگر همه مؤمنين اين آفت ها و آسيب ها را به دقت از ديدگاه معصومين (ع) مورد مطالعه قرار بدهند چند نتيجه براى آنها خواهد داشت .
نتيجه اول اين است كه آنها براى اينكه در دامن اين آفت ها و آسيب ها نيفتند براى خودشان نوعى حراست و حفاظت ايجاد مى كنند. نتيجه ديگر اينكه براى آنها زمينه يك نحوه پيش بينى و زمان شناسى فراهم مى شود.
در دوره آخرالزمان بر اساس اين آيه شريفه يك دوره بازگشت از ارزش ها وجود دارد كه شما با مراجعه به روايات تفصيل ، تفسير و تبيين اين بازگشت را به دقت مى بينيد. در روايات از يك سو آسيب هايى كه در آخرالزمان متوجه مقدسات و ارزش هايى چون امر به معروف و نهى از منكر، قرآن، اذان، برخورد با علما و ... مى شود ذكر شده است. از سوى ديگر آسيب هايى كه براى آحاد مردم جامعه؛ مانند علما، حكام، پدر و مادرها، فرزندان، زنان و مردان پيش مى آيد يكى يكى به آنها اشاره شده است.
از ديدگاه ديگر مى توانيم به اين قصه اين جور نگاه كنيم كه آسيب هايى ممكن است از نظر اقتصادى، سياسى و اخلاقى و اعتقادى گريبانگير مردم شود كه علم به اين آسيب ها نوعى روشنى در ذهن انسان ايجاد مى كند، افقى را باز مى كند كه باعث مى شود انسان مواظبت هاى جدّى نسبت به خودش داشته باشد و وظيفه خودش را بهتر تشخيص دهد.
حضرت استاد مطهرى در كتابى كه در باره حضرت مهدى (ع) دارند به همين آيه شريفه اشاره مى كند.
اين آيه شريفه مى فرمايد: اى كسانى كه ايمان آورده ايد اگر عده اى از شما در پايبندى به اصول و ارزش هاى دينى دچار برگشت و ارتجاع و ارتداد شدند خداوند متعال جانشين مى كند گروه ديگرى از مؤمنين كه آنها در مرحله ديندارى و دين باورى بسيار بسيار قوى و خالصانه عمل مى كنند. گروهى كه جانشين شما هستند با اين خصوصيات هستند كه »يفحبّهم و يحبّونه«؛ آنها خداوند متعال را دوست دارند و خداوند متعال هم ايشان را دوست دارند كه يك پيوند عاطفى دو طرفه بين اين گروه از مؤمنين و خداوند و از طرف خداوند با اين افراد وجود دارد. از خصوصيات ديگرى كه اينها دارند اين است كه در برابر مؤمنين انسان هاى متواضع و فروتنى هستند »اذلّة على المؤمنين« كه نشان دهنده ارتباط سالم اجتماعى است كه بين اين گروه مؤمنين وجود دارد. صفت بعدى كه خداوند متعال براى اين گروه ذكر مى كند مى فرمايد: »أعزّة على الكافرين«؛ در برابر بيگانگان فكرى و در برابر كسانى كه از نظر فكرى انسان هاى سالمى نيستند و در حد كفر و نفاق هستند موضع گيرى سخت دارند و هيچ نرمشى در برابر آنها نشان نمى دهند. صفت بعدى اين گروه جانشين اين است كه »يجاهدون فى سبيل الله«؛ در مسير خداوند متعال از خودشان و از مال خودشان مايه مى گذارند. اينها روحيه جهادى و يا به عبارتى روحيه بسيجى دارند و در مسير خدا از همه موجودى هاى خودشان سعى مى كنند كه مصرف كنند. و باز صفت ديگر »و لايخافون لومة لائم«؛ اين چنين افرادى كه جانشين گروه مرتد هستند كسانى هستند كه از سرزنش سرزنش كنندگان و ملامت ها، از هر سويى كه باشد ترس و ابايى ندارند و در برابر جنگ روانى كه از طرف دشمن به آنها اعمال مى شود مقاومت دارند. بعد نهايتاً خداوند متعال مى فرمايد : »ذلك فضل اللّه يؤتيه من يشاء«؛ اين گروه جانشين با اين خصوصيات كسانى هستند كه شامل فضل خداوند متعال هستند و بعد مى فرمايد: »والله واسع عليم«.
از اين آيه استفاده مى شود كه در آخرالزمان دو گروه مقابل هم قرار مى گيرند: عده اى گرفتار فساد و فتنه دوره آخرالزمان و دچار مشكلات مى شوند و به عبارتى ميكروب هايى كه در آخرالزمان وجود دارند در روح آنها نفوذ مى كند و دين آنها را دچار مشكل مى كند و در نقطه مقابل دقيقاً در همان زمان گروه ديگرى وجود دارند كه آنها در برابر اين حوادث و اين آفات اجتماعى و يا دينى مقاومت و صبورى مى كنند، پايمردى از خودشان نشان مى دهند و آنها مى توانند از زمينه سازان فرج آقا و مولا امام زمان (ع) باشند. بد نيست اين مطلب را خدمتتان عرض كنم به عنوان مژده، مژده اى كه شايد براى آنها كه معتقد به حركت در مسير امام زمان (ع) هستند، بشارت بسيار زيبايى باشد و نقطه حركتى باشد براى اينكه هر چه بيشتر ما در مسير امام زمان (ع) و ترويج فرهنگ اهل بيت (ع) تلاش بيشترى كنيم .
ذيل همين آيه شريفه روايتى است كه در چند تفسير؛ از جمله در تفسير الميزان و مجمع البيان هم نقل شده است. در اين روايت آمده است كه وقتى اين آيه نازل مى شود سؤال مى شود از پيامبر اكرم (ص) كه اين گروه جانشين چه كسانى هستند؟ در يك روايت بسيار كوتاه و زيبا كه براى همه ايرانيان مؤمن مى تواند اين مژده خير و بشارتى باشد آمده است: پيامبر اكرم (ص) دستشان را بر شانه سلمان زدند و فرمودند »من هولاء«؛ اين گروه جانشينى كه كاملاً معتقد و جدى وارد ميدان دين مى شوند و آن آسيب هاى دوره آخرالزمان كمتر مى تواند در آنها نفوذ كند از ايرانيانى هستند كه معتقد و پا برجا هستند و آنها مى توانند مروج و مؤيد دين در آن مقطعع زمانى باشند.
اين شايد خودش جاى بحث مفصل داشته باشد كه ما مى توانيم اين آيات و روايات را در كنار هم بگذاريم و شوق ديندارى بيشتر و روح فداكارى بيشتر در مسير دين را در جوان هايمان كه استعداد ديندارى بالاتر و بهترى دارند احياء كنيم. كه اين به صورت جداگانه مى تواند مورد بحث قرار بگيرد. فقط به عنوان يك مژده خواستم خدمتتان عرض بكنم كه در بعضى از روايات، اين گروه جانشين از نسل سلمان فارسى هستند و يا به عبارتى صحيح تر كه امام صادق (ع) فرمودند: »به سلمان، سلمان فارسى نگوييد، سلمان محمدى (ص)بگوييد« و اينها از تبار سلمان محمدى (ص) هستند.
به هر حال اين آيه شريفه خبر مى دهد از اينكه در يك قطعه اى از زمان گروهى از امت اسلامى دچار ارتداد و برگشت از ارزش ها مى شوند و در زندگى هر يك از آنها يكى از آفت ها و ميكروب هاى خاص از نظر اقتصادى، سياسى، اعتقادى و اخلاقى وارد مى شود. گروهى در نقطه مقابل آنها با خصلت هايى كه در آيه شريفه ذكر شده وارد مى شوند و پرچم دفاع از دين را بر دوش مى كشند. دقيقاً وقتى كه به روايات رجوع كنيم ما در علائم آخرالزمان مى توانيم نشانه هاى دو گروه را يك يك پيدا كنيم. اين گروهى كه از اعوان، انصار و ياران حضرت مهدى (ع) هستند چند خصوصيتشان در آيه شريفه بيان شده است. آنها كسانى هستند كه خدا را دوست دارند و خدا هم آنها را دوست دارد. كسانى هستند كه در برابر مؤمنين فروتنند در برابر كافرين سربلند و عزيز زندگى مى كنند. كسانى هستند كه اهل جهاد هستند و نهايتاً كسانى نيستند كه با جنگ روانى از ميدان بيرون بروند. اين چند خصوصيتى كه در آيه شريفه ذكر مى كند. امّا، كسانى كه حقيقتاً پيرو اهل بيت (ع) باشند نشانه هاى ديگرى هم دارند كه در روايات به شكل تفصيلى توضيح داده شده است. در مورد گروهى هم كه دچار ارتداد مى شوند در روايات نشانه هاى زيادى از ايشان مى بينيم كه مى توانيم با مطالعه روايات به خصوصيت اخلاقى و نشانه هاى تفصيلى اين گروه پى ببريم.
مراد ما از بحث آسيب شناسى دوره آخرالزمان اين است كه ما بياييم آن افرادى را كه در آخرالزمان دچار ارتداد از ارزش ها مى شوند به تفصيل طبقه بندى كرده و به خصوصيات آنها پى ببريم.
در روايات بر اين مطلب تأكيد شده كه آن آسيب ها و آفت هايى را كه در آخرالزمان وجود دارد بشناسيد؛ زيرا اگر آنها را نشناسيد ممكن است دامن شما را هم بگيرد. لذا اگر ما چنين مطالعه تفصيلى داشته باشيم مى توانيم جايگاه خودمان را مشخص كنيم كه: آيا ما از كسانى هستيم كه نشانه هاى ارتداد از ارزش ها در زندگى آنها آشكار است يا از كسانى هستيم كه جانشين اين گروه مرتد مى توانيم باشيم ؟
بنابراين بحث از مقابله دو گروه در آخرالزمان، كه در روايات به آن اشاره شده، از آن رو بر ما لازم است كه ما جايگاه خودمان را و وظيفه خودمان را به شكل روشن در اين اتفاقات و وقايعى كه ممكن است به شكلى در جوامع اسلامى اتفاق بيفتد يا در حال اتفاق باشد، بدانيم و بتوانيم خودمان را در برابر اتفاق هاى ناگوارش مصونيت ببخشيم و ان شاء الله از كسانى باشيم كه جزء سربازان و نوكران آقا امام زمان (ع) قرار دارند.
در بررسى آيات و روايات مربوط به آخر الزمان مى توان تقسيم بندى ها و طبقه بندى هاى متفاوتى ارايه كرد. يك تقسيم بندى اين است كه ما بر اساس گروه ها و افراد مختلفى كه در آخرالزمان دچار آسيب و آفت مى شوند به بررسى روايات بپردازيم؛ يعنى وضعيت زنان، مردان، جوانان و... را در آخر الزمان به تفكيك مورد بررسى قرار دهيم. تقسيم بندى ديگر اين است كه بر اساس آفت ها و آسيب هاى مختلفى كه گريبان گير جوامع اسلامى مى شود، يعنى آفت هاى اعتقادى، اقتصادى، اخلاقى و... به بررسى روايات بپردازيم. ان شاء الله در قسمت بعدى مقاله در مورد ويژگى هاى منفى مردان و زنان آخرالزمان بيشتر سخن خواهيم گفت.
... ادامه دارد


ّف پى نوشت :
× اين مقاله متن سخنرانى حجة الاسلام و المسلمين مهدى نيلى پور است كه پس از اصلاح و ويرايش تقديم خواننندگان عزيز موعود مى شود.
1. سوره مائده، آيه 54.