زندگى انسان ها در مسير تكاملى خويش در هر دورانى از ويژگى هاى خاصى برخوردار است. بر اساس اين روند تكاملى، هر قوم و ملتى در دوران خود براى رسيدن به اهداف و آرمان هايى كه دارد، نيازمند به نوعى »مهندسى اجتماعى« متناسب با همان دوران و ويژگى هاى خاص آن است.
آن گاه كه عنصر دين و مكتب نيز در اين بحث ملحوظ مى شود، گر چه به مفاهيمى چون تكامل، آرمان و محتواى مهندسى اجتماعى معنا و صبغه اى خاص داده و به آنها هويت و رنگ تعالى و قداست معنوى مى بخشد، امّا در مرحله تحقق عينى از قاعده و ملاكى كه ذكر آن گذشت، مستثنى نيست .
جريان دوران غيبت و زندگى شيعيان و پيروان مكتب امامت هم در همين قالب و بينش قابل ارزيابى و بررسى است.
اكنون ما در زمان غيبت امام و حجت حق به سر مى بريم. اين امر در اثر روى برتافتن بشر از حق، پيروى از هواپرستى و جهل و استكبار او، و در يك سخن، نتيجه عدم بلوغ كامل بشريت است .
بر اساس آنچه گفتيم اين دوران نيز از ويژگى ها و خصوصيات معين برخوردار است و بشر در مسير تكاملى اش بايد شرايط خاصى را در خود به وجود آورد تا به اهداف و آرمان هاى والايى كه دارد، نايل گردد. ما از اين ويژگى ها و شرايط خاص، تعبير به »مهندسى احياگرى دين« مى كنيم. كه در واقع نوع خاصى از همان »مهندسى اجتماعى« مربوط به يك »جامعه منتظر« است؛ جامعه اى كه در انتظار ظهور يك »مصلح جهانى« به سرمى برد.
در ميان لايه هاى مختلفى كه امروزه در ميان مردم دنيا وجود دارد، منتظران يا همان شيعيان و پيروان مكتب امامت، نزديك ترين لايه مردم به آن »مصلح« هستند. آنان براى رسيدن به جامعه آرمانى خود، تكاليف و وظايفى دارند كه به لحاظ ضرورت زمينه براى بناى اين جامعه با انجام آنها بايد آن »مهندسى احياگرى دين« را به وجود آورند.

چگونه مى توان به اين بلوغ رسيد
امّا اين زمينه سازى و مهندسى اجتماعى خاص جامعه منتظر، چگونه صورت مى پذيرد؟ طرح اسلام و هندسه فكرى شيعه در اين بستر چيست ؟و به تعبير ديگر، چگونه مى توان به بلوغ مذكور رسيد؟
چگونه بايد مكتب انتظار را در عينيت اجتماعى به صورت فرهنگ درآورد و حركت تاريخ را به سمت و سوى زمان ظهور پيش برد و سرعت بخشيد؟
از آنجا كه هر مهندسى اجتماعى بر اساس يك هندسه فكرى و اعتقادى شكل مى گيرد، در اين زمينه بايد به سراغ هندسه فكرى و بينش اعتقادى شيعه رفت. آنچه به طور اجمال مى توان گفت اين است كه طرح اساسى و هندسه فكرى شيعه در پاسخ به سؤالات فوق، همانا »نظام ولايت« است. نظام ولايت، در واقع، روح و زير بناى تمامى دستگاه هاى فكرى، اعتقادى، ارزشى و عملى شيعه به شمار مى آيد.
تنها در ارتباط با اين اصل اصيل است كه ابعاد گوناگون مكتب شيعه و فرهنگ انتظار شكل مى گيرد و مهندسى احياگرى دين با هدف رسيدن به جامعه آرمانى ظهور تحقق عينى مى يابد.
تبيين استدلالى مطلب مذكور تفصيل خاصى را مى طلبد كه در مجال اين مقال نمى گنجد؛ امّا از اشاره به آن دريغ نمى ورزيم.
بينش فلسفى و مكتبى هر دو بيانگر اين حقيقت است كه خداوند متعال بر اساس حكمت و جعل خويش، نظام ولايت را خاستگاه، بستر و سبب تكامل انسان و جهان قرار داده است. در واقع نظام تكامل موجودات در عالم هستى، بر مبناى نظام ولايت پيش مى رود.
در بينش فلسفى، حقيقت مزبور بر اساس قواعدى چون »امكان اشرف«1 و مانند آن تبيين مى شود و در تبيين مكتبى و دليل نقلى، آيات و روايات بسيارى روشنگر آن هستند.

1. آيات
از آيات قران، تنها به دو آيه اشاره مى كنيم:
اول: »... و كونوا مع الصادقين«؛ همواره با »صادقين2« باشيد. »صادقين« در مصداق اتم و اكمل خود، امامان معصوم (ع) هستند3.بر اين اساس،  قرآن به همه مسلمانان دستور مى دهد كه با ائمه اطهار (ع) »معيت« داشته و »با آنها باشند« و هيچگاه از آنان جدا نگردند.4
 و دوم: »يا أيّها الذين آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا لعلكم تفلحون5«؛ اى مومنان، استقامت ورزيد و يكديگر را به صبر و پايدارى فرا خوانيد و رابطه داشته و تقوا پيشه كنيد، باشد كه رستگار گرديد.
در اين آيه، »رابطوا« بر اساس روايات به »لزوم ارتباط و اتصال با نظام ولايت و امامت« به خصوص »رابطه با امام منتظَر« تفسير شده است.6
 بر مبناى اين آيه شريفه، خداوند متعال دستور مى دهد كه همگان رشته ايمان و اعتقاد، دل و قلب و عمل و كردار خويش را به حبل ولايت و امامت امام عصر (ع) متصل نمايند تا بتوانند راه رستگارى و سعادت را بپيمايند.

2. روايات
در اين زمينه روايات بسيارى وجود دارد كه به بيان برخى از آنها مى پردازيم:
اول: امام صادق (ع) فرمود: »انّ ولايتنا ولاية الله عزوجل...7«؛ همانا ولايت ما اهل بيت ولايت خداى عزوجل است.
 دوم: امام ششم (ع) فرمود: »نحن السبب بينكم و بين الله عزوجل8«؛ ما خاندانيم سبب و واسطه ميان شما و خداوند متعال .
 بر اساس بينش فوق الذكر (كه كاملاً مجمل بيان گرديد):
اولاً: نظام تكامل فردى و اجتماعى انسان تنها بر نظام ولايت ائمه (ع) مبتنى است.
ثانياً: ولايت ائمه (ع) از ولايت خداوند سرچشمه گرفته بلكه عين آن است .
نتيجه آن كه براى نيل به بلوغ عقلى، تكامل فردى و اجتماعى، سعادت و رستگارى و تحقق مهندسى احياگرى دين و خلاصه زمينه سازى براى ظهور امام عصر (ع) جز اتصال به نظام ولايت و معيت و رابطه با امام و حجت حق از ابعاد گوناگون راه ديگرى وجود ندارد.

ابعاد اتصال به نظام ولايت
براى پيمودن اين راه بايد در وجوه مختلف به نظام ولايت و امامت اتصال و ارتباط پيدا كرد. اين ابعاد عبارتند از بعد اعتقادى، قلبى و عملى. رابطه و معيت يا اتصال در بعد اعتقادى به معناى پذيرش و اعتقاد به نظام امامت و ولايت است .
و در بعد قلبى به مفهوم تسليم و خلوص كامل در محبت و مودت نسبت به صاحب ولايت است .
و بالاخره در بعد عملى عبارت است از پويش راه دين، بندگى خدا و آمادگى براى فداكارى و جانفشانى در كوى ولايت امامت .
در تأكيد بر دو بعد اول، امام باقر(ع) مى فرمايد:
إنّما كلف الناس ثلاثة: معرفة الأئمة و التسليم لهم فى ما ورد عليهم و الردّ إليهم فى ما اختلفوا فيه .9
 مردم در [ اصول حركت تكاملى خويش ] تنها به سه امر مكلف شده اند: به شناخت ائمه و معرفت رهبران دين، به تسليم شدن در برابر آنچه از ايشان به آنها مى رسد و اين كه در اختلافات فقط ايشان را مرجع خود قرار دهند.
البته در منابع روايى اعم از احاديث ادعيه و زيارات، حقايق و معارف بسيارى دراين زمينه وجود دارد كه »زيارت جامعه كبيره« از بهترين آنهاست.
فرازهايى10 همچون:
 قلبى لكم مسلّم؛ دل و قلب من تسليم شماست .
و رأيى لكم تبع؛ رأى و نظر من تابع شماست .
و نصرتى لكم معدّة؛ يارى و نصرت من براى شما آماده است (من آماده يارى شما هستم).
فمعكم معكم لا مع غيركم؛ من فقط با شما هستم، آرى فقط با شما و نه با غير شما. 11
 و ديگر فرازها مانند اينها بيانگر حقايقى است كه ذكر آنها گذشت .
در »زيارت آل ياسين« نيز بر اين حقايق تاكيد شده است به خصوص در خلوص در محبت در اين زيارت مى خوانيم:
و مودتى خالصة لكم12؛ دوستى و مودت من خالص و كامل براى شماست.
 آسيب شناسى دينى نيز به خوبى نشان مى دهد كه دشمنان هم دقيقاً همين محورها و نقاط كليدى را نشانه رفته اند و از طريق »محو« و »تبديل« يا ديگر طرق تاكنون به توطئه هاى گوناگونى دست زده اند .
به بيان ديگر دشمنان دين در وهله اول در صدد »محو« تماميت دين است و اگر به آن دست نيافت به دنبال »تبديل« احكام آن خواهد رفت و آن را دچار التقاط و امتزاج مى كند. و از همين روست كه شيعيان همواره آرزو مى كنند كه با ظهور امام عصر (ع) آنچه از دين خدا »محو« شده بازيابى شود و آنچه كه »تبديل شده«، اصلاح گردد.13
 از آنچه گفتيم چنين به دست مى آيد كه سازه ها و محورهاى اساسى »شناخت و اعتقاد«، »تسليم«، »تبعيت و اطاعت«، »خلوص در محبت« و »آمادگى براى فداكارى و جانفشانى« چهار عامل اساسى و بنيادى در تحقق مهندسى احياگرى دينى يا زمينه سازى براى ظهور امام عصر(ع) و به تعبير ديگر »هندسه فكرى و عملى شيعه« به شمار مى آيد. تاكيداً يادآورى مى كنيم كه عقلانيت و پشتوانه هاى فكرى و انديشمندانه اين هندسه و مفاهيم و عوامل دوم تا چهارم در همان بعد اول يعنى »شناخت و اعتقاد« به طور كامل و عميق تضمين و تأمين گرديده است«.

نتيجه
نتيجه آنچه تاكنون گفتيم به طور مختصر چنين است كه براى زمينه سازى و آمادگى جهت رسيدن به زمان ظهور و به تعبيرى »مهندسى احياگرى دين« در زمان غيبت بايد:
1. به نظام امامت و ولايت اتصال يافت؛
2. اين اتصال دقيقاً در راستاى اتصال به توحيد و ولايت الهى (و يا عين آن) است؛
3. براى اين اتصال بايستى اين نظام را خوب شناخت و به آن اعتقاد پيدا كرد؛
4. آن گاه بايد از اعماق دل و قلب، خود را تسليم صاحبان ولايت به خصوص امام عصر(ع) نمود؛
5. در پرتو اين شناخت و تسليم، عشق و علاقه خويش را به آن حضرت به بالاترين و والاترين مرتبه رساند. البته شناخت و تسليم و محبت روابطى متقابل و متعامل با يكديگر دارند و ازدياد هر يك موجب تاثير و ازدياد دو عامل ديگر خواهد شد.
رابطه اين سه عامل با عامل چهارم يعنى آمادگى نيز همين گونه است؛
6. ميوه شيرين و گواراى اين شجره طيبه، روحيه شهادت طلبى در راه خدا و در مسير امام و رهبر دين اشت؛ يعنى آمادگى براى جانفشانى در مسير ولايت است كه در بعد فردى برترين مرتبه تكامل معنوى و در بعد اجتماعى بهترين مرحله و زمينه ظهور امام عدل جهانى خواهد بود .


ّف پى نوشت ها
× نگارش اوليه اين مقاله توسط برادر ارجمند حجة الاسلام سهرابى و بازنويسى و تكميل آن توسط برادر ارجمند مرتضى مهدوى صورت گرفته است .
1. ابراهيمى دينانى، غلامحسين، قواعد كلى فلسفى، چاپ دوم، ج 1، ص 18.
2. سوره توبه، آيه 119.
3. بحرانى ،سيد هاشم، تفسير برهان، ج 3، ص 515 (چاپ بيروت).
4. »فمعكم معكم لا مع غيركم«، مفاتيح الجنان، زيارت جامعه كبيره .
5. سوره آل عمران، آيه 200.
6. بحرانى ،سيد هاشم، تفسير برهان، ج 2، ص 149 (چاپ بيروت).
7. شيخ مفيد، امالى، چاپ اول، ص 84 .
8. شيخ طوسى، امالى، چاپ اول، ص 157.
9. اصول كافى، ج 2، ص 235.
10. مفاتيح الجنان، زيارت جامعه كبيره .
11. همان، دعاى بعد از زيارت آل ياسين.
12. »و جدّد ما امتحى من دينك و أصلح ما بدلّ من حكمك...«، مفاتيح الجنان، دعاى زمان غيبت.
متذكر مى شويم كه با جست وجو در ادعيه مربوط به امام عصر (ع) در كتاب مفاتيح الجنان و ديگر كتب ادعيه، فرازهاى متعدد ديگرى وجود دارد كه بيان كننده حقايق مذكور است .