على اوسط خانجانى
از جمله موضوعاتى كه در دستگاه انديشه شيعى جايگاه مهم و تعيين كننده‏اى دارد، انتظار دولت آرمانى و حكومت عادلانه سليمان اقليم وجود و قطب و قلب عالم امكان، ذخيره خدا و خاتم الاوصياء امام مهدى (ع) است .
اين مسئله دلواپسى مقدس هر شيعه بصير و آرمانگرا و رمز پويايى و پايائى مكتب »تشيع« و پشتوانه كارآمدى دين به طور اعم و »اسلام« عزيز به طور اخصّ در اداره زندگى انسان است .
هدف اين مقاله تبيين رسالت و مسؤوليت انسان منتظر در دوران غيبت امام (ع) است كه با چند پيش فرض ارايه مى‏گردد.

پيش فرض‏ها
1. انديشه مهدويت حاصل رويكردى منطبق با غايتمند بودن نظام آفرينش نسبت به فرجام بشريت است. بر اساس اين ديدگاه بشريت غايت و سر انجامى دينى دارد. به عبارتى روشن‏تر سرانجام دين است كه مديريت جوامع انسانى را بر عهده مى‏گيرد. فيلسوف متأله استاد شهيد مطهرى (اعلى الله مقامه) در اين باره مى‏نويسد: »انديشه پيروزى نهايى نيروى حق و صلح و عدالت بر نيروى باطل و ستيز و ظلم، گسترش جهانى ايمان اسلامى، استقرار كامل و همه جانبه ارزش‏هاى انسانى، تشكيل مدينه فاضله و جامعه ايده‏آل و بالاخره اجراى اين ايده عمومى و انسانى به وسيله شخصيتى مشخص و عاليقدر كه در روايات متواتر اسلامى از او به »مهدى« تعبير شده است؛ انديشه‏اى است كه كم و بيش همه فرق و مذاهب اسلامى با تفاوت‏ها و اختلاف‏هايى بدان مؤمن و معتقدند. اين انديشه بيش از هر چيز مشتمل بر عنصر خوشبينى نسبت به دوران كلى نظام طبيعت و سير تكاملى تاريخ و اطمينان به آينده و طرد عنصر بدبينى نسبت به پايان كار بشر است .
1 قرآن كريم با طرح پيروزى نهايى دين خدا و بشارت به مسلمانان در مورد آينده جهان به شكل غير مستقيم از مهدى (عج) ياد مى‏كند. برخى از آن آيات عبارتند از:
الف) و لقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادى الصالحون
2 يعنى: ما در زبور داود از پس ذكر (تورات) نوشته‏ايم كه سرانجام زمين را بندگان شايسته ما ميراث برند و صاحب شوند.
ب) و نريد ان نمن على الذين استضعفوا فى الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين
3 يعنى: ما مى‏خواهيم تا به مستضعفان زمين نيكى كنيم و آنان را پيشوايان و ميراث بران زمين گردانيم .
ج) هو الذى ارسله رسوله بالهدى و دين الحق ليظهره على الدين كله و لو كره المشركون
4 يعنى: او همان خدايى است كه رسول خوبش را با دين حق به هدايت خلق فرستاد تا آن را بر همه اديان عالم برترى دهد هر چند كافران ناراضى و مخالف آن باشند.همچنين آيات 54 از سوره مباركه مائده، 56 از سوره مباركه نور، 33 از سوره مباركه اسراء، 86 از سوره مباركه هود، 58 از سوره مباركه انعام و... با توجه به رواياتى كه در تفسير اهل سنت و شيعه از معصومان (ع) در تفسير اين آيات رسيده است، بر امام زمان (ع) و انقلاب آن حضرت براى استقرار عدالت در عرصه جهان دلالت دارد.
اعتقاد به دينى بودن فرجام بشر و ظهور مصلح كل به حوزه فكرى اسلام محدود نمى‏شود بلكه بخش قابل توجهى از آموزه‏هاى اديان پيش از اسلام مانند: زردشت، يهود و مسيحيت را تشكيل مى‏دهد »در دين زردشت موعودهايى معرفى شده‏اند كه آنان را »سوشيانت« مى‏نامند. اين موعودها سه تن بوده‏اند كه مهمترين آنان آخرين ايشان است و او »سوشيانت پيروزگر« خوانده شده است«.
5 يهوديان كه خود را پيروان حضرت موساى كليم (ع) مى‏دانند نيز منتظر موعودند. در آثار دينى و اسفار تورات و ديگر كتاب‏هاى آنان همواره به »موعود« اشاره شده است. استاد محمد رضا حكيمى در اين باره مى‏نويسد: »اگر در مجموع آنچه كه در آثار مقدس يهودى آمده است، تامل شود، چهره سه موعود در آنها ترسيم مى‏شود. حضرت مسيح (ع)، حضرت محمد(ص) و حضرت مهدى (ع) و چون اين قوم به حضرت مسيح (ع) و نه به حضرت محمد (ص) به هيچ كدام نگرويدند بايد در برابر مسئله موعود و انتظار حساس و نگران باشند.
6 »در آئين مسيحيت و كتاب‏هاى مقدس اين آئين نيز بشارت‏هاى بيشتر و روشن‏ترى در باره موعود آخر الزمان رسيده است و علت آن يكى قرب زمان است؛ زيرا با ظهور حضرت مسيح (ع) زمان در مقياس كلى به ظهور حضرت مهدى (ع) نزديك‏تر شده است و ديگر، تحريف كمتر آثار مسيحيت است. البته در آئين هندى و بودائى نيز سخن از موعود و نجات دهنده نهايى آمده است .
7 علاوه بر اين در پژوهش‏هاى انديشمندان جهان كه تفكّر ايدئولوژيك ندارند مى‏توان نكاتى را يافت كه حاكى از دينى بودن آينده و فرجام بشر است. از جمله »ويكتور هوگو« گفته است:
»آينده از آن هيچ كس نيست، آينده از آن خداست و تنها كارى كه از ما ساخته است آن است كه خود را براى آن آينده حتمى آماده كنيم و خود را براى اجراى آنچه‏آبنده از ما چشم دارد، مهيّاسازيم «.
2. »دين« به عنوان منشور هدايت تشريعى انسان در مسير فطرت، آميزه‏اى از تكاليف تجزيه‏ناپذير فردى و اجتماعى در عرصه‏هاى مختلف زندگى است و به عنوان يك جريان سيال و پويا هيچگاه فصلى و زمانى نبوده و وقفه‏بردار نيست. بنابراين عصر غيبت، دوران تعطيل شدن تكاليف و افول و توقف رسالت و مسؤوليت انسان ديندار نيست بلكه در عصر غيبت نيز همانند دوران حضور امام (ع) البته با تعريف و شيوه مناسب و مقبول دين و عقل مى‏بايست تربيت دينى در سطح فرد و سياست و سياست دينى در سطح اجتماعى عملى گردد. هم فرد بر مبناى دين تربيت شود و هم جمع و جمهور بر اساس آموزه‏هاى دينى اداره شود و اين هدف جز از طريق تشكيل حكومت‏هاى هم سنخ با حكومت معصوم (ع) ممكن نيست. زيرا تربيت انسان دينى و ساختمان جامعه‏اى با سازوكار دينى تنها از طريق داشتن يك نظام سياسى دينى يعنى حكومت امكان‏پذير است كما اينكه در انديشه شيعى اين هدف با نظريه »ولايت فقيه« تأمين مى‏گردد.
3- در روزگار كنونى به اعتراف ارباب معرفت رشد يكسويه تكنولوژى مبتنى بر عقل ابزارى در قرون اخير از يك سو و مغفول ماندن حقيقت انسان كه غايت خلقت است از سوى ديگر، سر از كوير هستى سوز اومانيسم و توالى طبيعى آن يعنى ليبراليسم، سكولاريسم و مدرنيزم درآورده و اين جريان خطرناك بشريت را اسير بحران هويت نموده است. به گونه‏اى كه متفكران واقع نگر و حقيقت گراى دنياى امروز همچون ماركوزه و ديگران تنها راه نجات بشر8 را رجوع و بازگشت به مقوله‏هاى معنوى و روى آوردن به آسمان مى‏دانند. در چنين شرايطى »انتظار« در شكل منطقى، سازنده و پويا، مبشر تجديد حيات معنوى بشر و پيام آور بازگشت به خويشتن ملكوتى است.
4- از روايات مأثوره استنباط مى‏شود كه انقلاب اسلامى ايران پيش درآمد نهضت جهان شمول حضرت ولى عصر (عج) است .
حافظ، ابوعبدالله گنجى شافعى، محدث معروف اهل سنت، باب پنجم از كتاب خود در باره مهدى (ع) يعنى »البيان فى اخبار صاحب الزمان« را به بيان يارى رساندن مردم مشرق زمين به حضرت مهدى (عج) نام گذارده است.
وى در اين باب از پيامبر اكرم (ص) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمود: »يخرج آناس من المشرق فيوطئون للمهدى سلطانه
9 يعنى مردمى از مشرق قيام مى‏كنند و زمينه حكومت مهدى (عج) را فراهم مى‏سازند.
حافظ، ابوعبدالله گنجى پس از نقل اين حديث مى‏گويد: »اين حديث صحيح و حسن است و آن را راويان موثق و عالمان حجت روايت كرده‏اند. اين حديث در سنن ابن ماجه نيز آمده است.