شايد تعجب كني اگر بشنوي كه در يك گوشه از اين دنياي بزرگ و شلوغ، كساني مشغول از بين بردن يادها هستند. در كار زدودن خاطره‏هايند.
آنان با حيله، اوّل و پيش از هر چيز مثل همان خوابِ پرماجرايي كه گاهي آدمي مي‏بيند، اجزاي داستانِ بلند زندگي انسان‏ها را از هم جدا مي‏كنند. همه نشانه‏ها را، ردپاها، اسم‏ها و همه آنچه كه مي‏تواند ماجرايي بزرگ را زنده كند و آدمي را به حال و هوايي ببرد كه فقدان و جاي خالي آن را احساس كند.

 


خيلي پيش از اين، درباره »ياد« چيزهايي نوشته‏ام كه به خاطر نمي‏آورم كجا رهايشان كرده‏ام. شايد در ميان نوشته‏هايم باشد و شايد هم وقتي كه خود را گم كردم همراه من گم شد. حالا هم چيز زيادي از آن را به خاطر ندارم تا برايت بنويسم. مثل اين مي‏ماند كه از خواب بيدار شوي در حالي كه سرتاسر شب را خواب ديده‏اي. امّا چيزي از آن به يادت نمي‏آيد. جز پاره‏هاي پراكنده‏اي از آن كه در وقت گذر از ميان كوچه و خيابان ناگهان برق مي‏زند، لحظه‏اي به يادت مي‏آيد و زود محو مي‏شود.

 چقدر سخت است وقتي آدمي نتواند اجزا پراكنده خواب خود را به هم پيوند دهد و ماجراي كاملش را به ياد بياورد. ماجرايي كه شايد تعبيرش گرهي از كار بگشايد و يا از رازي پرده بردارد.

 هيچ فكر كرده‏اي »ياد« همه آن چيزي است كه به آن دلبسته‏ايم؟ و يا گاهي درپي آن بوده‏اي كه خودت را از دست يادها خلاص كني؟

 اگر هم بخواهي نمي‏شود. مثل همان تكه پاره‏هاي خوابي كه در ميان كوچه و بازار دست از سرت برنمي‏دارد.
 تكه پاره‏هاي ماجرايي كه در تلاشي مذبوحانه سعي در به هم دوختن آنها داشته‏اي. اگر در دوختن آن تكه پاره‏ها توفيقي نيابي و ماجرايي كامل را به ياد نياوري، دل خوش به آن پاره‏ها مي‏شوي.

 پاره‏هاي يك رؤياي شيرين هم شيرين است. به عكسي مي‏ماند كه از لحظه‏هاي يك سفرِ طولاني گرفته باشي.

 گاه فكر كرده‏اي اگر با ضربه‏اي همه يادهاي شكل گرفته از سال‏هاي پيش را از دست بدهي چه مي‏شود؟
 بي‏گمان اين وحشتناك‏ترين اتفاقي است كه مي‏تواند براي آدمي پيش آيد.

 به ناگهان وقتي چشم باز مي‏كند نمي‏داند كيست، كجاست و در ورايش چه نهفته است. مثل اين مي‏ماند كه بخواهد از صفر شروع كند.

 هيهات كه دوران خردسالي، كودكي و جواني را از دست داده. و نمي‏تواند چشمش را بر آن همه سال ببندد. آن سال‏ها وجود داشته اگرچه اينك از آن همه هيچ به ياد ندارد.

 بچه‏ها به اين دليل مي‏توانند بمانند و ببالند كه از صفر شروع مي‏كنند. آنها، كار ساخت و سازِ يادها را چه بدانند و چه ندانند تازه شروع كرده‏اند. امّا آدم بزرگ‏ها چي؟
 
اگر آدمي به ناگهان همه چيز را از ياد ببرد و بخواهد از صفر شروع كند نمي‏تواند. دست كم واقف به اين امر هست كه دورانِ كودكي، نوجواني و جواني وجود داشته. با اين‏ها چه كند؟

 كسي كه اين سال‏ها را پشت سر نهاده باشد هيچ‏وقت نمي‏تواند از صفر شروع كند. يادها دمار از روزگار آدمي در مي‏آورند. با همه شيريني و حلاوتي كه دارند.

 شايد تعجب كني اگر بشنوي كه در يك گوشه از اين دنياي بزرگ و شلوغ، كساني مشغول از بين بردن يادها هستند. در كار زدودن خاطره‏هايند.
 آنان با حيله، اوّل و پيش از هر چيز مثل همان خوابِ پرماجرايي كه گاهي آدمي مي‏بيند، اجزاي داستانِ بلند زندگي انسان‏ها را از هم جدا مي‏كنند. همه نشانه‏ها را، ردپاها، اسم‏ها و همه آنچه كه مي‏تواند ماجرايي بزرگ را زنده كند و آدمي را به حال و هوايي ببرد كه فقدان و جاي خالي آن را احساس كند.

 تكه‏ها را كه از هم جدا مي‏كنند و آنگاه نشانه‏ها و خاطراتي نو و جديد را در كناره‏ها و لابه‏لايشان جا مي‏دهند.
 بد قواره به نظر مي‏رسد نه؟

 مثل اينكه در ميان خانه‏ها و عمارات شهرِ قديم كاشان آپارتمان‏سازي كرده باشند و يا با خيابان كشي و آسفالت راه آمد و شد ماشين‏هاي لوكس را هموار كرده باشند.

 بله، ابتدا، اجزا را از هم جدا مي‏كنند و سپس گوشه گوشه‏هاي آن را نشانه‏هاي جديد جا مي‏دهند. نشانه‏هايي كه پايه در يادها و خاطره‏هاي ما ندارد.

 اين ابتداي ماجراست!

 آنها مي‏دانند كه اين دوگانگي به زودي دل همه را مي‏زند، مخصوصاً دل آنهايي را كه بناي نو كردن خاطره‏ها را داشته باشند.

 از آن پس دست به كار شدند تا ساختمان‏هاي نو و رسم‏هاي نو را به اسم همان ساختمان‏ها، كوچه‏ها و رسم‏هايي كه با يادها و خاطره‏هاي دور يكي شده بودند قالب كنند.

 اين دومين حركت بود!

 به زودي همه آن نشانه‏ها كه آدمي را به ياد آن همه ماجرا و گذشته مي‏انداخت درهم ريخته شد.
 كسي هم اعتراضي نداشت.

 اگر هم كسي اعتراض مي‏كرد به او مي‏گفتند كه دارند ساختمانهاي كهنه و پوسيده را نو مي‏كنند. او هم ساكت مي‏شد.

 اما، آنها رندانه كار خودشان را كردند!

 ديگر هيچ مسجدي نماند. هيچ خانه‏اي، هيچ كوچه‏اي و هيچ چيز ديگري كه آدمي را به ياد آن ماجرا سنت‏ها و گذشته بيندازد.

 همه چيز نو شد. با تابلويي زيبا بالاي سر هر كوچه و برزن و عمارت.

 مسجد بلال، مسجد قبا، مسجد مباهله و صدها و صدها محل ديگر و حتي مسجد النبي - صلّي اللّه علي و آله - و مسجدالحرام.

 بگذار بگويم ديگر هيچ مسجدي، هيچ نشانه‏اي وجود ندارد.
 همه چيز نو شده، امروزي شده.

 خيلي‏هايِ ديگر نيز در سر خيال آن داشتند تا نشانه‏ها و علامت‏هاي درونِ دل و ضمير آدم‏ها را هم عوض كنند.
 دست به كار شدند. چشم آدم‏ها را شستند. طرز جديدي از ديدن را به او ياد دادند و اصلاً از او آدمي نو ساختند. آدمي كه عالم و آدم را جور ديگري مي‏ديد.

 حالا اين دو را به هم بچسبان تا بداني چه شده!
 همه نشانه‏ها را از هم پاشيدند!
 همه نشانه‏ها را نو كردند!
 ديدن آدم‏ها را عوض كردند و آن وقت؛
 چيزي جلوي چشم‏ها علم شد كه هم بود هم نبود.
 نبود چون، در صورت و سيرت از بين رفته بود.
 نه خانه بود و نه اهل خانه و نه اخلاقِ اهل خانه.
 و بود. چيزي نو و جديد كه در بلندايش تابلو زيباي رنگيني آويخته شده بود.
 و من مرگِ نشانه‏ها، مرگِ خانه‏ها، مرگِ خواب‏ها و حتي مرگِ تكه پاره‏هايش را ديده‏ام.
 حالا ديگر آدم‏ها جور ديگري مي‏بينند!
 جور ديگري مي‏طلبند!

 و همه آنچه را مي‏بينند و دوست دارند همه آنچه را كه امروزي است و به آنها لذت مي‏دهد و به خواهشِ نفسشان پاسخ مي‏دهد، مي‏طلبند.

 قصه جالبي است نه؟

 به آن مي‏ماند كه ناگاه، حادثه‏اي همه خاطره‏هاي مرد ميانسالي را از او گرفته باشد. او، مثل كودكي كه تازه به راه افتاده و پيرامون خود را تجربه مي‏كند. بي‏تاريخ و بي‏گذشته و بي‏خاطره. راه افتاده و از امروز براي خودش تاريخ مي‏سازد. مثلِ ما، مثلِ شرقي‏ها، مثلِ مسلمان‏ها كه همه صورت‏هاي جديد و رسم‏هاي جديد و ساخت‏هاي جديد را به گذشته نسبت مي‏دهد و از آنها تاريخ مي‏سازد تا آسوده‏خاطر شود. چون مثل همان مردي كه حادثه ديده بود مي‏داند گذشته داشته.

 او امروز را مبدل به گذشته خود مي‏كند.

 همه تابلوها، ساختمان‏هاي پر رنگ و روغن، خيابان‏ها، آباژورها، زنگ‏ها، ساعت‏ها، ديوارها و همه آنچه را كه لازم دارد از نو مي‏سازد.

 از اين همه براي خودش گذشته‏اي مي‏سازد. گذشته‏اي كه هم بود و هم نبود.

 حالا ديگر همه چيز درست شده بود.

 همه چيز نو.

 آدمي نو كه مي‏رفت تا براي خودش آينده بسازد.

 ياد بنا كند.

 يادي كه شالوده‏اش را برايش چيده بودند ...

 چه مي‏شود كرد؟

 
منبع: كتاب «روزي روزگاري» نوشته اسماعيل شفيعي سروستاني، انتشارات موعود