بعضي از امور، در زمرة محكات (امور ترديد ناپذير) قرآن و سنت خاتم پيامبران(ص) شمرده ميشود، در حاليكه ممكن است غبار زمان و نسيان بر آن نشسته باشد؛ مانند فرمودة رسول خدا(ص) در حديث گرانسنگ ثقلين كه عالمان هر دو مذهب ـ عامه و شيعه ـ آن را به طور اجماع قطعي الصدور ميدانند. آن حضرت در حديث ثقلين بيان فرمودند:
إنّي تاركٌ فيكم الثقلين كتاب الله و عترتي ـ أهل بيتي ـ ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا و لن تزلّوا.
من در ميان شما دو چيز سنگين گرانبها را به جا ميگذارم؛ كتاب خدا و عترت ـ اهل بيت ـ ام. مادامي كه به آن دو چنگ بزنيد، هرگز گمراه نخواهيد شد و هرگز نخواهيد لغزيد.
اين روايت شريف، از جمله روايات متواتر است و فراتر از يكصد روايت در كتابهاي معتبر شيعه و سني با همان مضمون بيان شده است و بيشتر آنها نيز تواتر لفظي دارند.1براي آگاهي بيشتر از اين مطلب ميتوان به كتاب احقاق الحق علامه نورالله شوشتري، عبقات الانوار علامه ميرحامد حسين هندي، و الغدير علامه حاج شيخ عبدالحسين اميني(ره) رجوع نمود.
پس از درك مسلم و متواتر بودن حديث ثقلين، لازم است به چند نكتة مهم كه از آن اتخاذ ميشود، توجّه شود:
اول، قرآن و عترت، مورد وصيت پيامبرند، و آن حضرت(ص) كاملاً به آنها نظر داشته است.
دوم، عترت و قرآن توأم با هم هستند.
سوم، مراد از عترت، اهل بيت پيامبر(ص) هستند. كه «آية تطهير» در شأن ايشان نازل شده، دليل بر عصمت و طهارت آنهاست.
چهارم، تمسك به عترت(ع) موجب هدايت و رستگاري و سبب منحرف نشدن از راه حق و نلغزيدن هميشگي است. و راه نجات، انحصاراً در تمسك به ايشان و پيروي از اوامر و نواهييشان ميباشد.
به گواهي روايات معتبر رسيده از رسول اكرم(ص) مراد از اهل بيت(ع)، وجود مبارك اميرالمؤمنين، حضرت صديقة كبري ـ فاطمة زهرا ـ حضرت امام حسن و حضرت امام حسين و نه نفر از اولاد امام حسين(ع)اند. جز اين حضرات(ع) احدي عالم به همة علوم و حقايق قرآن و سنت پيغمبر نيست. همة علوم قرآن، پس از پيغمبر(ص) نزد عترت بوده، بيان آن نيز با خود آنان است. به اين دليل است كه قرآن مجيد به تنهايي و بدون بيان پيامبر و امام منصوب از جانب خدا و منصوص از پيامبر، براي هدايت بشر كافي نيست.
پيغمبر و اماماند كه راهنماي به سوي قرآن هستند و هر چه ميفرمايند، از قرآن خارج نيست. و قرآن نيز راهنماي به سوي ايشان است.
امام صادق(ع) در تفسير آية شريفة:
إنّ هذا القرآن يهدي للّتي هي أقوم.2
قطعاً اين قرآن به [آييني] كه خود پايدارتر است، راه مينمايد.
فرمودند:
يعني اين قرآن به سوي امام راهنمايي ميكند.3
همچنين از امام باقر(ع) در تفسير همين آيه روايت شده است كه فرمودند:
[قرآن] به سوي ولايت راهنمايي ميكند.4
همچنين از حضرت سجاد(ع) روايت شده است كه فرمودند:
هيچ امامي از ما نيست جز آنكه معصوم است و عصمت در ظاهر خلقت شناخته نميشود. از اين جهت است كه امام، بايد منصوص باشد.
پرسيده شد، معصوم يعني چه؟ امام(ع) فرموند:
معصوم كسي است كه به ريسمان خدا كه همان قرآن است، چنگ زده باشد و قرآن، امام را راهنمايي ميكند، اين معناي فرمودة خداوند است كه: «قرآن، هدايت ميكند آن را كه استقامتش زيادتر است».5
بنابراين مضمون حديث ثقلين، وجوب عصمت عترت است، اما بيشتر مردم اين معنا را نميدانند. دليل آن نيز اين است كه پيامبر اكرم(ص) فرمودند، كسي كه متمسّك به ايشان شود، هرگز گمراه نميشود و نميلغزد.
پس هيچ شكي نيست كه شخصي كه به او چنگ ميزنند، بايد معصوم واقعي باشد؛ زيرا غير معصوم مبرّاي از خطا نيست، بلكه امكان دارد خطاي عمدي نيز مرتكب شود، و كسي را كه به او چنگ زده، به گمراهي بيندازد. بنابراين حديث، علاوه بر آية تطهير، نيز عصمت ايشان ثابت و متيقّن ميباشد.
ما به عنوان مثال، در اين جا نمونهاي را بيان ميكنيم: امير مؤمنان(ع) در احتجاج مقابل شخصي از صحابه، دربارة حضرت فاطمه زهرا(س) به او فرمودند: «به من خبر ده، اين قول خداوند متعال:
إنّما يريد الله ليذهب عنكم الرّجس أهل البيت و يطهّركم تطهيراً؛ 6
دربارة چه كساني نازل شده؛ آيا اين آيه در شأن ماست يا ديگران؟» وي گفت: در شأن و حقّ شما نازل شده است. امام(ع) فرمودند: «اي فلان، اگر شاهداني عليه فاطمه ـ دختر رسول خدا(ص) [نزد تو بيايند] به فاحشهاي شهادت دهند، تو چه خواهي كرد؟» گفت: بر او [حضرت فاطمه(س)] حدّ جاري ميكنم، همچنان كه بر ساير زنهايي كه اين عمل را ميكنند، جاري ميكنم. پس امير مؤمنان(ع) فرمودند: «در اين صورت، نزد خدا از كفار هستي» گفت: براي چه؟ امام(ع) فرمودند: براي اينكه شهادت خدا را در حقّ او ردّ كردي. خدا به طهارت او شهادت داده ولي تو به ضرر او، شهادت مردم را قبول كردي.» 7
- امام، در بردارندة علوم قرآن
دوازده امام معصوم(ع) كه خلفاي خدا و حجتهاي او بر مخلوقات، و جانشينان رسول خدا(ص) هستند ـ به تمام معني ـ پس از آن حضرت عالم به قرآن ميباشند. قرآن از هر جهت، بزرگترين آيه و نشانه از ميان آيات و نشانههاي خداوند است كه از جانب او بر رسولش نازل شده و معجزة جاويد خاتم پيامبران تا روز قيامت ميباشد.
اين كتاب، معاني همة آنچه را در عالم هستي است، در بر دارد. اين در برداشتن از جهات مختلف، از جمله: تنزيل، تأويل ظاهري، ظاهرِ ظاهر تا هفت بطن و هفتاد بطن، و باطن، باطنِ باطن تا هفت بطن و هفتاد بطن؛ همچنين معانياي كه بر مطابقت، يا تضمّن، يا التزام، تصريح، اشاره، رمز، منطوق، مفهوم، عموم و خصوص، كلمات، حروف، عدد، حقيقت، حقيقتِ حقيقت و جهات غير اينها ميباشد، كه فراتر از شمارش است. همانند كتاب تكويني كه عبارت از كلية عالم امكان كه داراي اطوار، اكوار، ادوار و انواع مخلوقات و اجزا ميباشد. نظير: علوي و علويات، سفلي و سفليات، ممكنات و مكوّنات، زمانيّات و مكانيات، جواهر و اعراض و مجردات و ماديات كه آن نيز از حدّ شماره بيرون است. از همين رو خداوند متعال در وصف قرآن فرموده است:
... تبياناً لكلّ شيءٍ؛ 8
در آن بيان هر چيزي هست.
و در آية ديگري فرموده است:
ما فرّطنا في الكتاب من شيءٍ؛ 9
در آن كتاب چيزي را فرو گذار نكردهايم.
يا در جاي ديگر:
فيه هديً و رحمةً؛ 10
هدايت و رحمت براي هر چيزي در آن است.
و:
... تفصيل كلّ شيءٍ؛ 11
تفصيل هر چيزي [در آن است].
پس همان گونه كه ميان اجزاي كتاب تكويني عالم، نسبت و ارتباطي در نظم و ترتيب وجود دارد كه آن را اجمالاً و بر اساس اختلاف سطح عقلهاي ناقص (بشر) ميتوان درك كرد، در ميان كتاب تدويني (قرآن) و كليات و جزئيات متنوع آن نيز بر حسب استعداد و اهليت داشتن انسانها اختلاف است. اما انسانهاي عادي، هر چند داراي عقل سليم و معلومات زيادي هم باشند، هرگز نميتوانند به عمق آن پي ببرند و آن را به نحو تمام و كمال با حاقّ واقع دريابند.
جز راسخان در علم كه داراي عقول كامل بوده و خداوند متعال، ايشان را بر آفرينش آسمانها و زمين و برنفسهاي ايشان گواه گرفته است. راسخان در علم، همان چهارده معصوم پاك و طاهر ـ محمد، علي، فاطمه و يازده امام و حجج ديگر از ذريّة پاك و پاكيزة آنان ـ هستند.
بجو از آل احمد رمز قرآن
كه نازل شد همه در بيت ايشان
نداند خارجي كو چيست در بيت
كه اهل البيت أدرايند بالبيت
اهل خانه از آنچه درون آن است آگاهترند.
اگر چنين كتاب مبين (روشن)اي، روشنگر نداشته باشد، عقلهاي ناقص ـ حتي در كاملترين صورت ـ نميتوانند آن را مورد استفاده قرار دهند. به علاوه، فرو فرستادن چنين كتابي كه براي هدايت و راهنمايي بشر است؛ بدون مبيّن، ـ العياذ بالله ـ نسبت دادن كار بيهوده به خداوند عليم و حكيم است. حال آنكه در اين كتاب فرموده است:
و ما خلقنا السّموات و الأرض و ما بينهما لاعبين. 12
آسمانها و زمين، و آنچه را كه ميان آن دو است، از روي بازي سرگرمي نيافريديم.
بنابراين اولين مبيّن قرآن، كسي است كه خدا قرآن را براي او نازل فرموده، به او تعليم داده تا به ديگران آموزش دهد و بيان آن را به عهدة او نهاده است. چنانكه ميفرمايد:
الرحمن ٭علّمالقرآن ٭ خلق الإنسان ٭علّمه البيان.13
خداوند بخشايشگر ٭قرآن را تعليم فرمود ٭ انسان را آفريد ٭ بيان را بدو آموخت.
مراد از انسان در اين آيه، انسان كامل ـ وجود مقدس خاتم الانبيا(ص) ـ است كه خداوند، بيان قرآن را به ايشان تعليم داده تا به مفاد آية:
و يعلّمهم الكتاب و الحكمة. 14
و به آنها كتاب (قرآن) و حكمت ميآموزد.
آن را به بندگان بياموزد و راه هدايت را به ايشان نشان دهد، و پس از آن به فرمان خدا، همة علوم و حقايق آن را به وصّي خود ـ اميرالمؤمنين(ع) ـ به وراثت بسپارد. و خداوند متعال در اين كتاب شريف آن حضرت را به شرافت « من عنده علم الكتاب؛ كسي كه علم كتاب نزد اوست» ستوده است. سپس اميرمؤمنان(ع) آن علم را به امام پس از خود و يكي بعد از ديگري تا به وجود مبارك امام دوازدهم، حضرت بقيةالله ـ ارواحنا فداه ـ سپرده است.
امروز در روي زمين، كسي كه مانند پيغمبر اكرم(ص) و امامان پيشين(ع) آگاه و عالم به همة علوم قرآن باشد، غير از امام عصر ـ صلوات الله عليه ـ وجود ندارد و بعد از اين نيز تا روز قيامت كسي نخواهد بود. اين خاندان، راسخان در علماند. پس اگر تفسير قرآن از غير راه اهلبيت (ع) باشد، باطل و مردود است.
ماهنامه موعود شماره 80
پينوشتها:
٭ برگرفته از: ولايت كليه. صص 104 ـ 98، با بازنويسي و تلخيص.
1. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج 6، ص 787 (چاپ امين الضرب)، همچنين كتاب طرائف سيدبن طاووس و ديگر كتب شيعه و از كتب عامه چند روايت در صحيح مسلم و مسند احمد بن حنبل و صحيح ترمذي و جامعالاصول و صيح مسلم و سنن ترمذي و سنن دارمي و خصائص نسايي و مستدرك حاكم و ...
2. سورة اسرا (17)، آية 9.
3. تفسير صافي، ج 3، ص 180.
4. همان.
5. همان.
6. سورة احزاب (33)، آية 33.
7. طبرسي، احتجاج، ج 1، ص 238.
8. سورة نحل (16)، آية 89.
9. سورة انعام (6)، آية 38.
10. سورة نحل (16)، آية 64.
11. سورة يوسف (12)، آية 111.
12. سورة انبياء (21)، آية 16.
13. سورة رحمن (55)، آيات 4 ـ 1.
14. سورة بقره (2)، آية 129؛ سورة آل عمران (3)، آية 163؛ سورة جمعه (62)، آية 2.
مقالات 
