مؤلّف ارجمند كتاب مكيال المكارم، در بخش چهارم كتاب خود جمال و زيبايي حضرت مهدي‏(ع) را به عنوان يكي از ويژگي‏ها و خصايص آن حضرت كه ماية لزوم دعا براي ايشان است، برشمرده و مي‏نويسد:
 بدان كه مولاي ما حضرت صاحب‏الزمان‏(ع) زيباترين و خوش صورت‏ترين مردم است؛ زيرا كه شبيه‏ترين مردم به پيغمبر اكرم‏(ص) است.1

از بررسي روايات و مطالعة حكايات نيك‏بختاني كه توفيق زيارت آن امام را يافته‏اند نيز برمي‏آيد كه قامت و رخسار نازنين امام‏عصر(ع) در كمال زيبايي و اعتدال بوده و جزء جزء سيماي مباركش دل‏ربا و خيره‏كننده است:

 قيامت قامت و قامت قيامت
قيامت كرده‏اي اي سرو قامت
 مؤذن گر ببيند قامتت را
به قد قامت بماند تا قيامت

آري، همين قامت رعنا و رخسار دل‏ربا بوده است كه موجب شده هزاران عاشق دل‏سوخته در آغاز هر صبح با زاري و التماس از خداي خود بخواهند كه:

خداوندا! آن چهرة زيبا و جمال دل‏آرا را به من بنماي و چشمان مرا با يك نظر به او روشنايي بخش.2
آن حضرت، افزون بر همة زيبايي‏هاي ظاهري، جامع همة كمالات روحي و سجاياي اخلاقي نيز هست و همين امر نيز موجب شده كه ايشان از نظر خلق و خو نيز شبيه‏ترين مردم به پيامبر گرامي‏(ص) باشد.

از آنجا كه آشنايي بيشتر با صفات و خصال يوسف زهرا، حضرت مهدي‏(ع) مي‏تواند موجب انس و ارتباط شيعيان با آن عزيز غايب از نظر باشد، در اينجا با بهره‏گيري از كلمات معصومان‏عليهم السلام و حكايات نقل شده از تشرف يافتگان، به بررسي اين موضوع مي‏پردازيم. باشد تا به مصداق وصف العيش نصف العيش ما هم از آن جمال دل‏آرا بهره‏مند شويم.

1. سيماي ظاهري
روايات فراواني در توصيف جمال دل‏آراي آخرين حجت خدا، حضرت مهدي‏(ع) رسيده است كه در مجموع مي‏توان آنها را به دو بخش تقسيم كرد:

دستة اوّل، رواياتي كه به توصيف كلي سيرت و صورت آن حضرت بسنده كرده و از ايشان به عنوان شبيه‏ترين مردم به رسول خدا(ص) ياد نموده‏اند كه از آن جمله مي‏توان به روايات زير اشاره كرد:

1. از جابر بن عبدالله انصاري نقل شده است كه پيامبر گرامي اسلام‏(ص) فرمودند:
 مهدي از فرزندان من است. اسم او اسم من و كنية او كنية من است. او از نظر خَلق و خُلق، شبيه‏ترين مردم به من است. 3
2. احمد بن اسحاق مي‏گويد: از امام حسن عسكري‏(ع) شنيدم كه مي‏فرمود:
 سپاس از آن خدايي است كه مرا از دنيا نبرد تا آنكه جانشين مرا به من نشان داد، او از نظر آفرينش و اخلاق شبيه‏ترين مردم به رسول خداست. 4

با توجه به اين روايات مي‏توان همة خصال و صفاتي را كه در قرآن و روايات به پيامبر گرامي اسلام‏(ص) نسبت داده شده است، به وجود مقدس امام مهدي‏(ع) نيز نسبت داد.
رواياتي كه به توصيف ويژگي‏هاي ظاهري پيامبر اكرم‏(ص) پرداخته‏اند فراوان‏اند، كه در اينجا به برخي از آنها اشاره مي‏كنيم:

در روايتي كه از امام محمد باقر(ع) نقل شده، ويژگي‏هاي ظاهري پيامبر خاتم‏(ص) چنين توصيف شده است:
رخسار پيامبر خدا سپيد آميخته به سرخي و چشمانش سياه و درشت و ابروانش به هم پيوسته، و كف دست و پايش پر گوشت و درشت بود؛ بدان سان كه گويي طلا بر انگشتانش ريخته باشد. استخوان دو شانه‏اش بزرگ بود، چون به كسي روي مي‏كرد به علت مهرباني شديدي كه داشت با همة بدن به جانب او توجه مي‏نمود. يك رشتة موي از گودي گلو تا نافش روييده بود، انگار كه ميانة صفحة نقره خالص خطي كشيده شده باشد. گردن و شانه‏هايش به‏سان گلاب‏پاش سيمين بود. بيني كشيده‏اي داشت كه هنگام آشاميدن آب نزديك بود به آب برسد. هنگام راه رفتن محكم قدم برمي‏داشت كه گويا به سرازيري فرود مي‏آيد، باري، نه قبل و نه پس از پيغمبر خدا كسي مثل او ديده نشده است.5
دستة دوم، رواياتي كه خصال و سيماي امام مهدي‏(ع) را به تفصيل بيان كرده و ويژگي‏هاي آن حضرت را يك به يك برشمرده‏اند. برخي از رواياتي كه در اين زمينه رسيده، به شرح زير است:

از پيامبر گرامي اسلام‏(ص) در توصيف آن حضرت روايت شده است كه:
 مهدي طاووس اهل بهشت است. چهرة او مانند ماه درخشنده است. بر [بدن] او جامه‏هايي از نور است.
امام باقر(ع) از پدرش، از جدش روايت مي‏كند كه امام علي‏(ع) روزي، در حالي كه بر بالاي منبر بود، فرمود:
 از فرزندان من در آخرالزمان مردي ظهور مي‏كند كه رنگ [صورتش] سفيد متمايل به سرخي و سينه‏اش فراخ و ران‏هايش ستبر و شانه‏هايش قوي است و در پشتش دو خال است، يكي به رنگ پوستش و ديگري مشابه خال پيامبر اكرم‏(ص). 6

امام رضا(ع) نيز در بيان صفات و ويژگي‏هاي امام عصر(ع) مي‏فرمايد:
 قائم كسي است كه در سن پيرمردان و با چهرة جوانان قيام مي‌كند و نيرومند باشد تا بدانجا كه اگر دستش را به بزرگ‏ترين درخت روي زمين دراز كند آن‏را از جاي بركند و اگر بين كوه‏ها فرياد برآورد صخره‏هاي آن فرو پاشد. 7
آن حضرت در روايت ديگري، در پاسخ اباصلت هروي كه از ايشان مي‏پرسد: نشانه‏هاي قائم شما به هنگام ظهور چيست؟ مي‏فرمايد:

نشانه‏اش اين است كه در سن پيري است ولي منظرش جوان است به گونه‏اي كه بيننده مي‏پندارد چهل ساله يا كمتر از آن است و نشانة ديگرش آن است كه به گذشت شب و روز پير نشود تا آنكه اَجَلش فرا رسد. 8

امام صادق‏(ع) نيز آن حضرت را اين گونه توصيف مي‏كند:
 او ميانه بالاست، نه بسيار بلند قد و نه بسيار كوتاه قد؛ صورتي گرد، سينه‏اي فراخ، پيشاني سفيد و ابرواني به هم پيوسته دارد؛ بر گونة راست او خالي است، چون دانة مشك كه بر قطعة عنبر سائيده باشد.9
ابراهيم بن مهزيار نيز كه به شرف ملاقات امام مهدي‏(ع) رسيده است، در بيان خصال آن امام مي‏گويد:
 او جواني نورس و نوراني و سپيد پيشاني بود با ابرواني گشاده و گونه‏ها و بيني كشيده و قامتي بلند و نيكو چون شاخة سرو و گويا پيشاني‏اش ستاره‏اي درخشان بود و برگونة راستش خالي بود كه مانند مشك و عنبر برصفحه‏اي نقره‏اي مي‏درخشيد و بر سرش گيسواني پرپشت و سياه و افشان بود كه روي گوشش را پوشانده بود و سيمايي داشت كه هيچ چشمي برازنده‏تر و زيباتر و باطمأنينه‏تر و باحياتر از آن نديده است.10

 2. سجاياي اخلاقي
سجايا و مكارم اخلاقي امام مهدي‏(ع) را نيز به دو گونه مي‏توان توصيف كرد: نخست، براساس آيات و رواياتي كه در توصيف پيامبر گرامي اسلام‏(ص) رسيده‌اند؛ چرا كه آن حضرت از نظر ويژگي‏هاي اخلاقي نيز شبيه‏ترين مردم به حضرت ختمي مرتبت‏(ص) است و دوم، براساس رواياتي كه به طور خاص به توصيف سجاياي اخلاقي آن حضرت پرداخته‏اند.
قرآن كريم در آيات متعددي به توصيف پيامبر خاتم‏(ص) پرداخته و آن حضرت را به دليل ويژگي‏هاي برجسته و منحصر به فردش ستوده است كه از آن جمله مي‏توان آيات زير را برشمرد:
1. در نخستين آيه، خداوند كريم ويژگي نرم‏خويي پيامبر اكرم‏(ص) را يادآور شده و مي‏فرمايد اگر اينچنين نبودي مردم از پيرامون تو پراكنده مي‏شدند:
 پس با بخشايشي از [سوي] خداوند، با آنان نرم‏خويي ورزيدي و اگر درشت‏خويي سنگدل مي‏بودي، از دورت مي‏پراكندند...11
2. در آيه‏اي ديگر، خداوند متعال به دلسوزي، احساس مسئوليت، خيرخواهي و مهر و محبت بي‏پايان رسول خاتم‏(ص) نسبت به امتش اشاره كرده، مي‏فرمايد:
 بي‏گمان پيامبري از [ميان] خودتان نزد شما آمده است كه هر رنجي ببريد، بر او گران است. بسيار خواستار شماست؛ با مؤمنان، مهرباني بخشاينده است. 12
3. يكي ديگر از آيات قرآن، رحمت بودن پيامبر اكرم نسبت به همة جهانيان را مورد توجه قرار داده، مي‏فرمايد:
 و تو را جز رحمتي براي جهانيان، نفرستاده‏ايم. 13
4. آية ديگري از قرآن در مقام ستايش خلق و خوي بي‏نظير پيامبر اسلام‏(ص) مي‏فرمايد:
 و به راستي تو را خويي است سترگ.14
با توجه به آنچه گذشت مي‏توان گفت: خاتم اوصيا نيز چون خاتم پيامبران مظهر نرم‏خويي، دلسوزي، خيرخواهي، مهر، محبت، گذشت و خلق و خوي شايسته و سترگ بوده و رحمتي براي همة جهانيان است.
در مورد خصال اخلاقي حضرت مهدي‏(ع)، به طور خاص، روايات متعددي از طريق شيعه و اهل سنت نقل شده است، كه در اينجا به برخي از آنها اشاره مي‏كنيم:
1. ابن حماد در كتاب خود از يكي از راويان اهل سنت در مورد ويژگي‏هاي امام مهدي‏(ع) چنين نقل مي‏كند:
نشانة مهدي اين است كه بر كارگزاران [دولت خويش] سخت‏گير و با مستمندان بسيار بخشنده و مهربان است. 15
2. امام صادق‏(ع) نيز در پاسخ اين پرسش كه امام‏(ع) چگونه شناخته مي‏شود، مي‏فرمايد:
[امام را] با آرامش و وقار ... و نيز با حلال و حرام و نيازمندي مردم به او، در صورتي كه او خود به هيچ كس نياز ندارد [مي‏توان شناخت]. 16
3. امام رضا(ع) در بيان ويژگي كلي امامان معصوم(‏ع) سخنان ارزشمندي دارند، كه براساس آن مي‏توان به توصيف امام مهدي‏(ع) نيز پرداخت، آن حضرت مي‏فرمايد:
او به مردم از خودشان سزاتر و از پدران و مادرانشان براي آنها دلسوزتر است. او از همه مردم در برابر خدا متواضع‏تر، و در عمل به آنچه خود بدان فرمان مي‏دهد، سخت‏كوش‏تر، و در دوري گزيدن از آنچه كه خود از آن نهي مي‏كند، خوددارتر است. 17
4. آن حضرت در ادامه مي‏فرمايد:
 او با دو نشانه شناخته مي‏شود: دانش [بي‏كران] و استجابت دعا و اينكه او از همة رويدادهايي كه واقع مي‏شوند، پيش از وقوعشان خبر مي‏دهد. همة اينها به سبب پيماني است كه از سوي پيامبر خدا با او بسته شده و وي آن را به وسيلة پدران خود از آن حضرت به ارث برده است. 18
توصيف سيماي ظاهري و خصال روحي حضرت بقية الله الاعظم ـ ارواحنا له الفداء ـ را با بخشي از كتاب منتهي‏الامال مرحوم شيخ عباس قمي به پايان مي‏بريم.

اين محدث بزرگ مفاد روايات مختلي را كه در توصيف آن حضرت رسيده، گردآورده و در بيان اوصاف ايشان مي‏نويسد:
همانا روايت شده كه آن حضرت شبيه‏ترين مردم است به رسول خدا(ص)، در خَلق و خُلق، و شمايل او شمايل آن حضرت است و آنچه جمع شده از روايات در شمايل آن حضرت، آن است كه آن جناب ابيض [سفيد] است كه سرخي به او آميخته؛ و گندمگون است كه عارض شود آن را زردي از بيداري شب، و پيشاني نازنينش فراخ و سفيد و تابان است و ابروانش به هم پيوسته و بيني مباركش باريك و دراز كه در وسطش في الجمله انحدابي [برآمدگي] دارد و نيكورو است و نور رخسارش چنان درخشان است كه مستولي شده بر سياهي محاسن شريف و سر مباركش، گوشت روي نازنينش كم است. بر روي گونة راستش خالي است كه پنداري ستاره‏اي است درخشان، [ميان سرش فرقي گشوده شده مانند الفي كه ميان دو واو نشسته باشد] ميان دندان‏هايش گشاده است. چشمانش سياه و سرمه‏گون و در سرش علامتي است، ميان دو كتفش عريض است، و در شكم و ساق مانند جدش اميرالمؤمنين‏(ع) است.

و رسيده است: حضرت مهدي‏(ع)، طاووس اهل بهشت است. چهره‏اش مانند ماه درخشنده است. بر بدن مباركش جامه‏هايي است از نور. بر آن جناب جامه‏هاي قدسي و خلعت‏هاي نوراني رباني است كه متلألأ است به شعاع انوار فيض و فضل حضرت احديت و در لطافت و رنگ چون گل بابونه و ارغواني است كه شبنم بر آن نشسته و شدت سرخي‏اش را هوا شكسته و قامتش معتدل و سر مباركش مدور [است]، بر روي گونة راستش خالي است كه پنداري ريزه مشكي است كه بر زمين عنبرين ريخته [است]. هيئت نيكو و خوشي دارد كه هيچ چشمي هيئتي به آن اعتدال و تناسب نديده [است] صلّي الله عليه و علي آبائه الطاهرين.18

با اميد به آنكه خداوند متعال از سر لطف و رحمت بي‏انتهاي خود، ديدار شبيه‏ترين مردم به رسول خدا(ص) را نصيب ما بندگان بي‏مقدار خويش نيز فرمايد و همة ما را از عطر حضور آن يگانة دوران بهره‏مند سازد.

ماهنامه موعود شماره 79