ابراهيم شفيعي سروستاني

اشاره:
نهم ربيع‌الاول سرآغاز امامت امام عصر(ع) و نويدبخش بهاري بي‌خزان براي جهان و جهانيان است. بهاري كه جان‌هاي فسرده آدميان را حياتي تازه مي‌بخشد و سرزمين‌هاي خسته از كفر و بي‌عدالتي را سرشار از طراوت و نشاط مي‌كند. هم‌زماني بهار طبيعت با اين سرآغاز خجسته بشارت دهندة سالي پر خير و بركت براي همه منتظران منجي عالم بشريت است. با اميد به آن كه خداوند متعال امسال را سال ظهور آن حضرت قرار دهد و با ظهور حضرتش بساط همه تيرگي‌ها، تباهي‌ها و تاريكي‌ها را از زمين برچيند. با تبريك فرا رسيدن يك هزار و يكصد و شصت و هشتمين سال امامت آخرين حجت الهي، توجه شما را به مقاله‌اي كه به همين مناسبت تهيه شده است جلب مي‌كنيم.
 
هر سال با رسيدن بهار جهان آماده استقبال از رستاخيز طبيعت مي‏شود. زمين و زمان گوش به زنگ اسرافيل بهارند، تا در صور خود بدمد و با دميدنش زمين مرده دگربار زندگي و طراوت يابد؛ درختان به شكوفه بنشينند و انواع گل و ريحان در دشت و دمن برويند.
 
چه عظمتي است در اين بهار! چه شكوهمند است حيات پس از مرگ و چه زيباست زنده شدن دوباره طبيعت.
 به دليل شباهت‏هاي زيادي كه ميان بهار رستاخيز طبيعت (و قيامت) رستاخيز انسان‏ها وجود دارد، در قرآن كريم و كلمات معصومان: بارها از زنده شدن جهان طبيعت در بهار، هم به عنوان دليل و شاهد و هم به عنوان تذكار و اندرز نسبت به زنده شدن انسان‏ها در روز قيامت ياد شده است.
 
  از جمله در يكي از آيات كريمه قرآن مي‏خوانيم:
والله الّذي أرسل الرّياح فتثير سحاباً فسقناه إلي بلدٍ ميّتٍ فأحيينا به الأرض بعد موتها كذلك النّشور.1
 و خدا همان كسي است كه بادها را روانه مي‏كند؛ پس [بادها] ابري را برمي‏انگيزند، و [ما] آن را به سوي سرزميني مرده رانديم، و آن زمين را بدان [وسيله]، پس از مرگش زندگي بخشيديم، رستاخيز [نيز‍] چنين است.
اما بهار يادآور رستاخيز ديگري نيز هست. رستاخيزي كه هيچ كمتر از قيامت كبرا نيست و در شكوه و عظمت هيچ از زنده شدن مردگان در روز حساب كم ندارد. آري، اين رستاخيز چيزي جز رويداد عظيم ظهور نيست. رويدادي كه هم نجاتبخش است و هم حياتبخش؛ هم به انسان‏ها زندگي دوباره مي‏بخشد و هم به جهان طبيعت. از اين روجا دارد كه در آستانه بهار طبيعت، يادي از بهار جان‏ها داشته باشيم. همو كه در زيارت حضرتش خطاب به ايشان مي‏گوييم:
سلام بر بهار مردمان و خرمي‏بخش روزگاران.3

1. زندگي‏بخشي قيام مهدوي در آيات و روايات
بسياري از روايات به زنده شدن انسان و جهان در پرتو انوار حياتبخش نهضت مهدوي بشارت داده و اين موضوع را يكي از ويژگي‏هاي بارز اين نهضت برشمرده‏اند، كه در اينجا به برخي از آنها اشاره مي‏كنيم:
1. در روايتي كه از محمدباقر(ع) نقل شده، آن حضرت پس از اشاره به آيه شريفه:
بدانيد كه خدا زمين را پس از مرگش زنده مي‏گرداند. به راستي آيات [خود] را براي شما روشن گردانيده‏ايم، باشد كه بينديشيد. 5
مي‏فرمايد:
منظور از مردن زمين، كفر ورزيدن اهل آن است و كافر مرده‏است، پس خداوند آن‏را به [ظهور حضرت] قائم(ع) زنده خواهد كرد. پس او در زمين عدالت مي‏ورزد، زمين را زنده‏مي‏سازد و اهل آن‏را پس‏از مرگشان زنده مي‏كند.6

2. چگونگي تحقق حيات طيبه در عصر ظهور
در كنگرة قرآني افزون بر زندگي دنيا و زندگي آخرت، نوع ديگري از زندگي وجود دارد كه قرآن كريم از آن با تعبير «حيات طيبه» يا «زندگي پاكيزه» ياد كرده است. اين نوع زندگي، زندگي‏اي حقيقي است كه آثار و پيامدهاي بسيار ارزشمندي براي انسان درپي دارد، كه بخشي از آن در همين دنيا و بخشي ديگر در جهان  آخرت آشكار مي‏شود.
به اعتقاد ما آن زندگي كه وعده تحقق آن در عصر ظهور داده شده، چيزي جز همين نوع حيات كه در قرآن از آن به «حيات طيبه» تعبير شده و ويژگي‏ها و آثارش در اينجا بيان شد، نيست.
در آن عصر همه مردمان يا بخش زيادي از آنها، به مدد ظهور و حضور امام عصر(ع) از اين نوع زندگي بهره مي‏شوند و آثار آن كه به تعبير علامه طباطبايي نور، كمال، توانايي، عزت و سرور وصف ناشدني است،7 شامل حال آنها مي‏گردد و توانمندي‏هاي ناشي از آن نصيب همه اهل ايمان مي‏گردد.
براي روشن شدن اين مطلب كه چگونه با ظهور امام مهدي(ع) حيات طيبه محقق مي‏شود لازم است مقدماتي را يادآور شويم:

3-1. آب منشأ و سرچشمه حيات: قرآن كريم از يك سوع «آب» را به عنوان اصل حيات و مبدأ پيدايش زندگي بر كره خاكي معرفي كرده، مي‏فرمايد:
... وَجَعَلْنا مِنَ الْمآءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍّ.8
و هرچيز زنده‏اي را از آب پديد آورديم.
و از سوي ديگر نزول آب (باران) از آسمان را مايه زنده شدن دوباره زمين دانسته، مي‏فرمايد:
و الله أنزل من السّمآء مآء فأحيا به الارض بعد موتهآ انّ في ذلك لايةً لقومٍ يسمعون.9
 و خدا از آسمان آبي فرود آورد و با آن زمين را پس از مردنش زنده گردانيد، قطعاً در اين [امر] براي مردمي كه شنوايي دارند، نشانه‏اي است.
   
و سرانجام در آيه‏اي ديگر، آراسته شدن زمين به زيور گياهان را ناشي از درآميختن نزولات آسماني با آنها دانسته، مي‏فرمايد:
إنّما مثل الحياة الدّنيا كمآء أنزلناه من السّمآء فاختلط به نبات الأرض ممّا يأكل النّاس و الأنعام حتّي إذا أخذت الأرض زخرفها و ازّيّنت... .10
 
در حقيقت، مَثَل زندگي دنيا بسان آبي است كه آن‏را از آسمان فروريختيم، پس گياه زمين - از آنچه مردم و دام‏ها مي‏خورند - با آن درآميخت، تا آنگاه كه زمين پيرايه خود را برگرفت و آراسته گرديد... .
همه اين آيات دلالت بر اين دارند كه آغاز و استمرار زندگي انسان‏ها و ديگر موجودات در زمين بدون وجود آب امكان‏پذير نبوده و نخواهد بود.

3-2. تشبيه امامان معصوم: به آب: در تعدادي از روايات، امامان معصوم: به آب تشبيه شده‏اند، از جمله در رواياتي كه در تأويل اين آيه شريفه:
قل أرأيتم إن أصبح ماؤكم غوراً فمن يأتيكم بماءٍ معينٍ.11
 بگو: به من خبر دهيد، اگر آب [آشاميدني] شما [به زمين] فرو رود، چه كسي آب روان برايتان خواهد آورد؟
از امام موسي بن جعفر(ع) نقل شده است، مي‏خوانيم:
إذا فقدتم إمامكم فلم تروه فماذا تصنعون.12
 هرگاه امامتان را نيابيد و او را نبينيد چكار خواهيد كرد؟
اذا غاب عنكم إمامكم فمن يأتيكم بإمام جديد.13

 هرگاه امامتان از نظرتان غايب شود، چه كسي امام جديدي برايتان خواهد آورد؟
همچنين در روايت ديگري كه از امام علي بن موسي‏الرضا(ع) در ذيل همين آيه شريفه وارد شده، آمده است:
مأواكم أبوابكم أي الأئمّة و الأئمّة أبواب الله بينه و بين خلقه.14

«آب شما» ابواب شما، يعني امامان هستند، امامان ابواب الهي بين او و بين آفريدگان اويند.
با توجه به روايات ياد شده مي‏توان گفت:
همچنان كه خداوند، آب را مايه حيات مادي انسان‏ها قرار داده و تنها به وسيله نزول باران رحمت‏الهي است كه زمين مرده و گياهان خشكيده روح و حيات تازه‏اي مي‏يابند، امامان معصوم: را نيز مايه حيات معنوي آنها قرار داده و تنها به بركت وجود آنهاست كه آدميان مي‏توانند از زندگي پاكيزه معنوي بهره‏مند شوند.

3-3. عصر ظهور، عضر تجلّي كامل ولايت: با مشخص شدن نقش امامان معصوم: در تحقق حيات معنوي انسان‏ها مي‏توان به تصوري روشن از چگونگي تحقق حيات طيبه در عصر ظهور رسيد. توضيح آنكه در اين عصر كه عصر تجلي كامل ولايت الهي است، خداوند متعال به بركت وجود ولي‏اللَّه الاعظم - ارواحناله الفداء - همه حجاب‏ها و موانعي را كه پيش روي انسان‏ها وجود دارد برمي‏دارد و آنها را به مراتب بالاي ادراك، آگاهي و ايمان نائل مي‏سازد تا جايي كه همه مظاهر شرك، كفر، گناه، ظلم، بي‏عدالتي از زمين رخت برمي‏بندد و انسان‏ها مستغرق در ياد و نام خداوند مي‏شوند. اينجاست كه آن حيات پاكيزه كه انسان‏ها قرن‏ها به دنبالش بودند، محقق شده و آدمي امكان نيل به مراتب عالي كمال را پيدا مي‏كند.

برخي از رواياتي كه در آنها به نقش محوري ولي خدا در تحولات عصر ظهور اشاره شده به شرح زير است:

1. در نخستين روايت، امام باقر(ع) به نقش حضرت مهدي(ع) در رشد عقلاني و ارتقاي درك انسان‏ها اشاره كرده، مي‏فرمايند:
هنگامي كه قائم ما به پاخيزد خداوند دستش را بر سر بندگان مي‏گذارد و بدين‏وسيله عقل‏هاي آنها افزايش يافته و خردهاي ]خُلق‏هاي[ آنها به كمال مي‏رسد.15
2. در روايت بعدي كه از رسول گرامي اسلام(ص) نقل شده است، محوريت عبوديت خداوند در عصر ظهور و برطرف شدن همه خوي و خصلت‏هاي حيواني مورد توجه قرار گرفته و تأكيد شده كه همه اين آثار به بركت وجود حجت خدا، حضرت مهدي(ع) است:
خداوند به وسيله مهدي براي امت گشايش حاصل مي‏كند. او دل‏هاي بندگان را با عبادت پر مي‏كند و عدالتش را بر آنها دامن‏گستر مي‏سازد. خداوند به وسيله او دروغ و دروغگويي را ريشه‏كن مي‏كند و روزگار سخت و دشوار را از بين مي‏برد و طوق ذلت و بردگي را از گردن شما برمي‏دارد.16
3. و سرانجام در آخرين روايت، امام رضا(ع) به اين مطلب كه خداوند در عصر ظهور به وسيله امام مهدي(ع) زمين را از همه مظاهر ظلم و جور پيراسته مي‏سازد، اشاره كرده، مي‏فرمايد:
خداوند به وسيله قائم، جهان را از هرگونه ناروايي پاكيزه و از هرگونه ستم پيراسته مي‏سازد... آنگاه كه او قيام كند، زمين به نور پروردگارش روشن مي‏شود، ميزان عدل را در ميان مردم برپا مي‏سازد و هيچكس به ديگري ستم روا نخواهد داشت.17
بر اين اساس مي‏توان گفت كه تحقق حيات پاكيزه و معنوي در عصر ظهور چيزي جز اثر تجلي ولايت وليّ‏اللَّه بر زمين نيست و همه آنچه در اين عصر محقق مي‏شود تنها از بركت وجود ايشان است، كه چون آبي زلال سرزمين‏هاي تفتيده جان آدميان را روح و حيات تازه‏اي مي‏بخشد.

3. آثار تحقق حيات طيبه
حال مي‏خواهيم ببينيم كه اين زندگي جديد چه آثار و پيامدهايي بر جهان پيرامون انسان‏ها برجاي مي‏گذارد و با حاكميت آن چه تحولي در جهان طبيعت رخ مي‏دهد.
براي روشن شدن اين موضوع ابتدا لازم است كه نگاهي داشته باشيم به برخي از آياتي كه در آنها به نوعي رابطه حيات معنوي و مادي انسان‏ها و تأثير تقوا و پاكدامني بر افزايش بهره‏مندي آدميان از نعمت‏هاي اين جهان، اشاره شده است:

1. در نخستين آيه، خداوند متعال به صراحت تمام اعلام مي‏كند كه اگر مردم آنچنان كه بايد ايمان آورده و پرهيزكاري پيشه مي‏كردند، دروازه‏هاي بركت آسمان و زمين بر آنها گشوده مي‏شد:
ولو أنّ أهل القري آمنوا و اتّقوا لفتحنا عليهم بركاتٍ من السّماء و الأرض و لكن كذّبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون.18
و اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند، قطعاً بركاتي از آسمان و زمين برايشان مي‏گشوديم ولي تكذيب كردند، پس به [كيفر] دستاوردشان [گريبان] آنها را گرفتيم.

2. در آيه ديگر نيز خداوند پايداري بر راه راست را موجب بهره‏مندي از آب گوارا دانسته، مي‏فرمايد:
و أن لو استقاموا علي الطّريقة لأسقيناهم مآءً غدقاً لنفتنهم فيه و من يعرض عن ذكر ربّه يسلكه عذاباً صعدا 19
و اگر [مردم] در راه راست پايداري ورزند قطعا آب گوارايي بديشان نوشانيم تا در اين‏باره آنان را بيازماييم و هركس از ياد پروردگار خود دل بگرداند، وي را به قيد عذابي [روز] افزون درآورد.
شايان ذكر است در ذيل اين آيه، روايتي از امام محمدباقر(ع) نقل شده كه در آن «استقامت بر ولايت علي بن ابي طالب و جانشينان او» به عنوان مصداق عيني «استقامت بر راه راست» ياد شده است:
 يعني «لو استقاموا علي» ولاية عليّ بن أبي طالب اميرالمؤمنين و الأوصياء من ولده: و قبلوا طاعتهم في أمرهم و نهيهم «لأسقيناهم ماءً غدقاً».20
يعني اگر در راه ولايت علي بن ابي‏طالب، اميرمؤمنان و اوصيا، از فرزندان او، كه برآنها درود باد، پايداري ورزند و امر و نهي آنان را پذيرا شده و گردن نهند، قطعاً آب گوارايي به آنها نوشانيم.

3. در سومين آيه، خداوند متعال به نقل از حضرت نوح(ع) آمرزش‏خواهي را مايه نزول باران‏هاي پي‏درپي و فراواني اموال و نعمت‏هاي گوناگون معرفي كرده، مي‏فرمايد:
فقلت استغفروا ربّكم إنّه كان غفّاراً يرسل السّماء عليكم مدراراً و يمددكم بأموالٍ و بنين و يجعل لكم جنّاتٍ و يجعل لكم أنهاراً.21

و گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهيد كه او همواره آمرزنده است ]تا [بر شما از آسمان باران پي در پي فرستد و شما را با اموال و پسران ياري كند و برايتان باغ‏ها قرار دهد و نهرها براي شما پديد آورد.
با توجه به آيات ياد شده و آيات و روايات فراوان ديگري كه در آنها تأكيد شده همه نعمت‏هاي مادي دنيا براي انسان، به عنوان خليفه خدا بر زمين، آفريده شده است.22 مي‏توان گفت:

با تحولي كه در عصر ظهور در جهان جان انسان‏ها رخ مي‏دهد، درهاي زمين و آسمان گشوده شده و آنها با گشاده‏دستي تمام، همه نعمت‏هاي خود را بر آدميان جاري مي‏كنند؛ يعني زماني كه انسان از در آشتي با خداي خود برمي‏آيد و رابطه خود را با خداي خود اصلاح مي‏كند، آسمان و زمين، گياهان و جانوران، آب و خاك، ابر و باد، ماه و خورشيد و ديگر مخلوقات خداوند در خدمت اين انسان در مي‏آيند و بي‏هيچ دريغي همه آنچه در توان دارند، به پاي او مي‏ريزند.
و اين همان مطلبي است كه در فرموده پيامبر گرامي اسلام(ص) نيز بدان تصريح شده است:
امت من در زمان مهدي از نعمت‏هايي برخوردار مي‏شوند كه هرگز پيش از آن از آنها برخوردار نبوده‏اند؛ آسمان بر آنها باران پي‏درپي مي‏فرستد و زمين همه گياهانش را [براي آنها] مي‏روياند.23

بنابراين شايد بتوان گفت:
همه تحولاتي كه در عصر ظهور در جهان طبيعت رخ مي‏دهند، همه بركاتي كه در اين عصر نازل مي‏شوند، همه نعمت‏هايي كه در اين دوران بر مردمان عرضه مي‏گردد و سرانجام همه رفاه و آسايش مادي كه پس از ظهور رخ مي‏نمايد، چيزي جز آثار تحول انسان و نيل او به حيات طيبه، به عنوان مهم‏ترين فلسفه ظهور نيست.24

پي‌نوشت‌ها:
1. سوره فاطر(35) آيه 9.
3. مجلسي، محمدباقر، بحارالأنوار، ج99، ص101؛ قمي، عباس، مفاتيح‏الجنان، زيارت حضرت صاحب الأمر به نقل از سيدبن طاووس؛ أَلسّلام علي ربيع الأنام و نضرة الأيّام.
4. نهج‏البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدي، كلمات قصار، شماره 147، ص388.
5. سوره حديد(57) آيه 17؛ اعلموا أنّ الله يحيي الأرض بعد موتها قد بيّنا لكم الآياتِ لعلّكم تعقلون.
6. حسيني بحراني، سيدهاشم، سيماي حضرت مهدي(ع) در قرآن، ترجمه سيد مهدي حائري قزويني، ص377؛ همچنين ر.ك: صدوق، محمد بن علي بن حسين، كمال الدين و تمام النعمة، ج2، ص668. طوسي، محمد بن حسن، كتاب الغيبة، ص110؛ يعني بموتها كفر أهلها والكافر ميّتٌ، فيحييها الله بالقائم(ع) فيعدل فيها فيحيي الأرض و يحيي أهلها بعد موتهم.
7. ر.ك: طباطبايي، سيد محمد حسيني، الميزان في تفسير القرآن، ج 12، ص 342-341.
8. سوره انبياء (21) آيه 30.
9. سوره نحل (16) آيه 65؛ همچنين ر.ك: سوره بقره (2)، آيه 164؛ سوره عنكبوت (26)، آيه 63.
10. سوره يونس(10)، آيه 24.
11. سوره ملك (67)، آيه 30.
12. صدوق، محمد بن علي بن حسين، كمال‏الدين و تمام النعمة، ج2، ص 360.
13. كليني، محمدبن يعقوب، الكافي، ج 1، ص 339، ح 14.
14. علي بن ابراهيم قمي، تفسير القمي، ج 2، ص 379.
15. كليني، محمدبن يعقوب، همان، ص 25، ح 21؛ إذا قام قائمنا وضع‏الله يده علي رؤس العباد فجمع بها عقولهم و كملت به أحلامهم [أخلاقهم].
16. طوسي، محمد بن حسن، كتاب الغيبة. ص 114؛ مجلسي، محمدباقر، همان، ج 51، ص 75، ح 29؛ يفرج الله بالمهديّ عن الأمّة. يملأ قلوب العباد عبادةً يسعهم عدله. به يمحق الله الكذب و يذهب الزمان الكلب و به يخرج ذلّ الرّقّ من أعناقكم.
17. مجلسي، محمدباقر، همان، ص 321 - 323، ح 29.
18. سوره اعراف(7)، آيه 96.
19. سوره جن(72)، آيه 17-16.
20. كليني، محمد بن يعقوب، همان، ج 1، ص 220، ح1.
21. سوره نوح(71)، آيه 12-10.
22. ر.ك. آيه 29 از سوره بقره كه مي‏فرمايد: «هو الذّي خلق لكم ما في الأرض جميعاً؛ اوست آن كس كه آنچه در زمين است، همه را براي شما آفريد».
23. مجلسي، محمدباقر، همان، ج 51. ص 83؛ يتنعّم أمّتي في زمن المهدي نعمةً لم يتنعّموا قبلها قطّ يرسل السّماء عليهم مدراراً و لا تدع الأرض شيئاً من نباتها إلاّ أخرجته.
24. براي مطالعه بيشتر در اين زمينه ر.ك: «انسان و جهان آينده»، گفت و گو با حجت‌الاسلام و المسلمين سيد محمد مهدي ميرباقري، موعود، سال هفتم، شماره 41، بهمن و اسفند 1382، سال هشتم، شماره 42، فروردين و ارديبهشت 1384.

ماهنامه موعود شماره 74