اسماعيل شفيعي سروستاني
صبح علي‏الطلوع، همراه با خنكاي نسيمي كه به جان مي‏نشيند، خورشيد از پس كوه‏هاي مشرقي سربرمي‏كند. آرام قد مي‏كشد. بالا مي‏آيد. تا آن هنگام كه به همان آراميِ وقت طلوع، روي به كوه‏هاي مغربي، فرو مي‏رود. صعودي تمام تا به منزل آخر. و نزولي تمام، تا پوشيدگي. تا گسترده شدن تاريكي شب بر پهنه زمين. درست مثل ماه.

مثل ماه كه در انتهاي يك روز، به وقت روي پوشيدن خورشيد، در باريكي و شكلي هلالي از كرانه افق و كناره آسمان مغرب طلوع مي‏كند.
ناپيدا مي‏نمايد، امّا هست.
سياهي از پهنه زمين نمي‏زدايد، امّا هست.

بودن را در شبي و شب‏هايي ديگر به اثبات مي‏نشيند.
شبي از پي شبي مي‏آيد و ماهِ هلالي به گِردي قرص كامل، خود را مي‏نمايد. گاه خورشيد را به مسابقه مي‏خواند و چشم در چشم، در پهنه آسمان مي‏ماند. تا دل روز كمالِ سيمايش را به نمايش مي‏گذارد. امّا درست در اين منزل، در عين كمال و برازندگي، روي به افول مي‏گذارد.
هر شب نحيف‏تر از پيش. هم هست و هم نيست. مثل شبِ اول.
در آخرين شب‌هاي ماه، ماه هم هست و هم نيست. تا آن‌كه در محاق، نقاب بر چهره مي‏كشد. انگار كه اصلاً نبود و نيامد. درست مثل بهار.
وقتي زمستان، توفنده و تيز، امواج سهمگين سرما و يخبندان را بر پيكر كوه و دشت و صحرا فرود مي‏آورد، درست همان وقتي كه مي‏پنداري زمستان حاكم هميشه خواهد بود؛ آرام و بي‏صدا موجِ باريكي از شوق خود را از ميان برف و بوران بيرون مي‏كشد. مثل اين‌كه زمين را تركانده و چونان جوانه‏اي سربرآورده باشد.
زمستان ناديد مي‏انگاردش و ديگر بار بر هجوم خويش مي‏افزايد.
غرش بوران و نهيب سرما چون تازيانه پي‌درپي فرو مي‏آيد امّا، درست در همين هنگام، موج باريك در ميانه بوران صحرا و غرش طوفان پيش مي‏آيد. چيزي نيست. اما هست. قابل اعتنا نيست. امّا هست. فرصتي براي قد كشيدن مي‏خواهد تا خود بنمايد، تنومند شود و رويارو و چشم در چشم با پير سرما و يخبندان مواجه شود.
زمستان سخت‏تر هجوم مي‏آورد. زمين پوشيده از برف و يخ بر خود مي‏لرزد اما، برف را ديگر تاب ايستادن نيست. گويا زمين هزاران روزنه براي تماشاي موج باريكِ بهاري و تماشاي رويارويي زمستان و بهار گشوده است. زمستان، قد خميده پاي برزمين مي‏كشد و راهي مي‏شود. بهار قد مي‏كشد. مثل ماه. مثل خورشيد.
موجي گرم در رگ و پي زمين مي‏دود. شكوفه مي‏خندد. پرنده مي‏خواند. گل‌ها مي‏شكفند و بهار پيروزمندانه بر اريكه مي‏نشيند تا جشن سرزندگي بر پا كند.
صحرا سبزِ سبز، گل‌ها سرخِ سرخ، آب‌ها جوشنده و غلطان و زمين، آرام گرمي را به تجربه مي‏نشيند. كسي را ياراي جلوگيري از موج گرمابخش، كه همه تار و پود زمين را جان مي‏بخشد نيست. پيش مي‏آيد.
درخت‏ها بالنده‏تر از هر زمان و زمين جوشنده‏تر از هر وقت بر بستر پهن زمين تن به داغي خورشيد مي‏سپارند.
خورشيد در ميانه آسمان، پرنده را به آغوش درخت بازمي‏گرداند و درخت همه سايه خود را تقديم زمين مي‏كند. آسمانْ داغ، زمينْ داغ و تن پرنده...
بهار كه مي‏رفت، شكوفه‏ها و گل‏ها در پوشش ميوه‏هايي كال و نارس بر شاخه‏ها چسبيده بودند.
روزي از پس روزي و شبي از پس شبي گذشت تا ميوه‏هاي رسيده و رنگارنگ برشاخسار درخت‏ها چشمك زدند. گويا رهگذران خسته را به ميهماني ميوه‏ها فراخوانده باشند.
دست كه مي‏زدي پوست ميوه‏ها ترك برمي‏داشت. ديگر خوردني‏تر از اين نمي‏شد.
چه جشني، چه ميهمانيِ باشكوهي!
پرنده‏ها، سنجاب‌ها، زنبورها، پروانه‏ها و انسان‏ها، همگي حاضر بودند. گويا ميهماني ميوه‏ها پاياني نداشت امّا... امّا پاياني داشت. تا چشم برگرداندي ميهماني تمام شده بود. ديگر ميوه‏اي نبود و ميهماني‏اي.
رهگذري پير از كنار جويبار، كفي آب نوشيد. چشم به آسمان دوخت. عرق از پيشاني زدود.
پيش از آن‌كه رهگذر از سايه‏سار درخت دور شود، نسيمي ملايم از ميانه كوه‏هاي شرقي خود را بيرون كشيد. از ميانه امواج داغ گرما گذشت و صورت رهگذر تشنه را نوازش كرد.
نسيم بويي ديگر داشت. بوي شكست گرما و حُرم آفتاب. بوي پاييز كه اينك هم بود و هم نبود مثل اولين روز بهار. اولين ساعت طلوع خورشيد.
روز رو به كوتاهي گذاشت. مثل آب چشمه كه كم‏رمق خود را از لاي تخته سنگي بيرون مي‏كشيد.
درخت بي‏تاب، سنگيني برگ و بار از خود دور كرد. فرزندان را يله ساخت تا بر تن زمين فرود آيند. پاييز رسيد و تابستان رنگ باخت. گويي هيچ‏گاه بهار و تابستاني نبوده و برگي بر شاخسار درخت. مثل شبي بي‏ماه و زميني بي‏شكفتگي.
هرچه بود سايه درخت بود و رهگذري خسته. او كه چونان درخت، پاييز را به تجربه مي‏نشست. مثل خورشيد در وقت غروب، مثل ماه در محاق.
هر چيز و هر كس در مدار و در جاي خودش آمدن و رفتن را تجربه مي‏كند. صعود و سقوط را.
همه، وقت به دنيا آمدن مثل ماهِ نورسته و خورشيدِ نو دميده بودند. مثل جوانه روييده بر شاخه درخت. تازه و شاداب و بي‏خبر از همه آنچه فرارو بود.
تولد، فصل آمدن بود براي همه.
اين داستان، داستان همه بود و از جمله داستان آمدن و رفتن ما.
وقتي يكي از ما انسان‏ها به دنيا مي‏آمد، هلهله و شادي همه صحن خانه را پر مي‏كرد. گويا بهاري در بهار آمده بود و يا بهاري در زمستان. فرقي نمي‏كرد. او خود بهاري بود كه مي‏دميد، حتي اگر در فصل سرد و يخبندان زمستان باشد.
چه زود نوزادي و خردسالي را بدل به جواني و تنومندي كرد. حالا ديگر مثل خورشيدِ وسط آسمان بود. مثل ميوه‏اي رسيده و رودي خروشان درسالي پرباران. گويا هيچ مرگي در پي نداشت و هيچ فسردگي و پاييزي. زاينده و زيبا، تنومند و رقصان كه از دشت و كوه و صحرا و رود مي‏گذشت. تا اينكه اولين موي سفيد بر سر او روييد. درست در بلنداي پيشاني‏اش كه چون آسمانِ روشن مي‏درخشيد.
ميان‏سالي را باور نمي‏آورد. فرسودگي را براي خود نمي‏خواست. كمي غمگين شد. امّا هنوز آن را ناديده مي‏گرفت و ديگر بار بر صحن و سراي زمين لبخند مي‏زد.
روزي از پي روزي گذشت. شبي از ناتواني بر بستر ماند.
فصلِ تجربه ميانسالي رسيده بود. مثل تجربه جواني، كه تنها سايه‏اي از آن باقي بود. به حسرت چشم بر فرزندان دوخت و درختي كه در صحن خانه همسال و همزاد او بود. هر دو خسته بودند. درخت پير و او. مثل خورشيد در وقت غروب.
وقتي پيك مرگ كوچه‏ها را پشت سرگذاشت و از پنجره وارد اتاق شد كسي رفتنش را باور نمي‏آورد. چشم‌ها بي‏فروغ، دست‏ها فرسوده و دل در حسرت ايام رفته.
و او ديگر نبود.
گويا اصلاً نيامده بود. همچون برگي زرد و خشكيده در رهگذر پاييز.
او هم بر كرانه هستي بر مدار خويش آمدن را به تجربه نشسته بود و رفتن را در دوري و دايره‏اي ناگزير. وقتي كه مي‏رفت از خانه همسايه هلهله تولدي ديگر همه صحن و سرا را پركرده بود.
او رفته بود امّا زندگي جاري بود. حياتي و بودني بلند در ميانه كوي و شهر و بيابان كه صدها بدر و هلال را با او ديده بود و شصت پاييز و بهار را. شايد او هم چونان بسياري ديگر نمي‏خواست باور كند كه زندگي‏اش چون هزارها هزار آدمي در گوشه زمين، آمدني و رفتني دارد.
نه او، نه پدرِ او و نه پدرِ پدرِ او هم كه اينك از او جز سنگي فرسوده در ميانه گورستان باقي نبود هم نمي‏خواست باور كند كه چونان روز در ميانه ماه، بهار در ميانه سال، سال در ميانه دوره‏هايي كه مي‏آيند و مي‏روند تولدي دارد و مرگي. بهاري و پاييزي.
سال‏هاست كه بهار ديروزيان را به شادي مي‏نشينيم و از پاييز و زمستانشان مي‏گوييم، بي‏آن‌كه خود بدانيم در كدامين فصل از حيات خوديم. در كدامين ساعت از روزي كه در آن به سر مي‏بريم.
از كجا كه روزي و روزگاري، آيندگان روزگار ما را به ياد آورند و بهار و تابستان و پاييز ما را؟
هر روزگاري روزي معلوم و روزي‏اي معلوم دارد.
هر روزگاري چون خورشيد طلوعي و غروبي دارد.
هر روزگاري در كنار روزگاري ديگر، روزگاران را مي‏سازد.
هر روزگار شناسنامه‏اي، معني‏اي، قدي، قواره‏اي و سيمايي دارد كه با روزگار ديگر و قد و قواره و سيمايش فرق مي‏كند.
روزها در كنار هم ماه، ماه‏ها هم‌سايه با هم فصل، فصل‏ها هم‌دوش هم سال، سال‏ها قرين با هم روزگار، را مي‏سازند و هر روزگار دوره‏اي است و هر دوره‏اي دوري دارد كه دايره‏وار مي‏آيد و مي‏رود.
هر روز خاصيتي دارد. و هر ساعتي از روز.
هر روز بويي دارد و ذكري مخصوص خود.
هر ساعتي از روز نيز بويي. مثل بوي ظهر، بوي صبح و بوي عصر روز جمعه.
هر ماه خاصيتي دارد و هر فصل، حتي اگر نخواهيم باور بياوريم.
هر فصل رنگي دارد و نمودي و هر ماه از فصل نيز مثل بوي بهار، رنگ تابستان، نمايش پاييز و خاصيت زمستان. هر روزگار هم خاصيتي دارد، بويي، رنگي، نمودي و نمايشي، نشاني و روزي‏اي.
واي اگر از فصل بهار، رنگ و بوي زمستان را بخواهي. مثل اين‌كه بخواهي سيب، همه رنگ و بو و خاصيت پرتقال، داشته باشد!
پرتقال در پرتقال بودن زيباست.
واي اگر از جواني، پيري را بخواهي و از پيري جواني را!
مثل اين‌كه بخواهي جواني همه رنگ و بوي پيري را داشته باشد.
جواني در جوان بودن و پيري در پير بودن معني مي‏يابد. جواني بي‏جواني كردن مثل پرتقالي است بي‏بو، بي‏رنگ و بي‏طعمِ پرتقال.
واي اگر از روزگارِ دوري و غربت و جدايي، وصل و قربت و خويشي را طلب كرده باشي!
وقتي دانسته باشي در كدامين ساعت از روز، كدامين ماه از سال، كدامين فصل از روزگار سير مي‏كني، همان مي‏كني كه بايد. و وقتي نداني به سختي مي‏افتي، به كشمكشي پايان‏ناپذير.
وقتي دانسته باشي تنها آن روز و روزگاران رنگ زمستان را نخواهد ديد كه «روح بهار» را با خود داشته باشد، همان را مي‏طلبي كه بايد.
روزي، روزگاري آن پير، آن رسول گفته بود!
در ميانه روزي بي‏سايه و روزگاري جوان و سرسبز.
روزي، روزگاري آن پير آن رسول گفته بود!
از بلنداي منبري كه همه روز و روزگاران را به تماشا مي‏نشست.
همه آمدن‏ها و رفتن‏هاي پيش از خود، هم‏عصر با خود و آينده را كه هيچ كس از آن هيچ چيز نمي‏دانست.
روزي روزگاري آن پير، آن رسول گفته بود؛
روي به جماعتي و مردمي كه چشم در چشم او را به نظاره نشسته بودند:
روزي مي‏آيد كه شما...
آن روز، آن رسولِ نور از پاييز گفته بود و از زمستانِ سخت و از وقتي كه خورشيد به غروب مي‏نشيند.
آن روز، آن رسول گفته بود كه در زمستانِ روزگارِ خود، خانه سرد و تاريك را با ياد بهار، با خاطره طلوع و عكس شكوفه‏ها و خورشيد كه در سينه داريد گرم كنيد.
آن روز آن پير گفته بود كه از انتظار تكيه‏گاهي براي ايستادن بسازيد، قبل از آن‌كه شبِ روزگاران سرد و فسردگي، شما را از پاي درآورد. چه؛ هيچ شامي ابدي نمي‏ماند و هيچ زمستاني.
هر شامي را سپيده‏اي‌ است و هر زمستاني را بهاري كه چون نسيمي آرام و بي‏صدا مي‏آيد، در وقتي كه هم هست و هم نيست. امّا هست و مي‏آيد.
روزي روزگاري آن پير، آن رسول گفته بود....