امام محمد باقر عليه السلام پنجمين اختر فروزان آسمان امامت، هفتمين گوهر عرش عصمت، شكافنده و تبيين كننده علوم اسلامي است. امامي كه سراسر زندگي‌اش نور بود، و همه لحظات عمر با بركتش، در راه ارشاد و هدايت انسان‌ها به پايان رسيد. امامي كه از زمينه سازي‌هاي پدرش امام سجاد عليه السلام در راستاي معرفي مكتب تشيع، و مبارزه با طاغوت‌ها، بهره‌برداري بسيار كرد، و با تربيت شاگردان برجسته، و تبيين فقه ناب اسلام و اهل‌بيت عليه السلام، بزرگترين قدم را براي شناسايي تشيع و مكتب اهل بيت عليه السلام برداشت. او در سن چهارده سالگي در كربلا و ماجراي عاشوراي حسيني حضور داشت، و در سفر كوفه و شام، همراه پدر، همه ماجراها را مي ديد، و براساس فرهنگ عاشورا تربيت شد. او تجسمي از ارزشهاي والاي انساني و كمالات اخلاقي بود و همه لحظه هاي زندگي درخشانش، درسهاي بزرگ انساني را الهام مي بخشيد.

امام باقر عليه السلام مؤسس و بنيانگذار حوزه علميه شيعه و نهضت فرهنگي انقلاب فرهنگي تشيع بود. ايشان شاگرداني مانند "محمدبن مسلم، زرارة بن اعين، ابوبصير و بريد بن معاويه را تربيت كرد كه امام صادق عليه السلام فرمود: اين چهار نفر مكتب احاديث پدرم را زنده كردند.

• امام باقر عليه السلام مؤسس نهضت فرهنگي تشيع

امام باقر عليه السلام اگر چه بر اثر سلطه حكومت طاغوت‌ها، از نظر سياسي منزوي بود و اعتراض‌هاي او به صورت يك نهضت سياسي همه جانبه براي سرنگوني رژيم بني‌اميه نيانجاميد، با اين كه در اين راه تا سر حد شهادت حركت كرد، ولي او دريافته بود كه فرهنگ تشيع در انزوا قرار دارد.

از اين رو، لازم بود به يك انقلاب وسيع فرهنگي دست بزند و با تشكيل حوزه علميه و تربيت شاگردان برجسته، فقه آل محمد(ص) و خط فكري تشيع را آشكار سازد. با توجه به اين موضوع، زمينه عميق و بنيان‌كن براي مبارزه با طاغوتيان خواهد شد، و در درازمدت، شيعيان را به صحنه مي‌آورد، و مكتب اهل‌بيت عليه السلام را زنده خواهد كرد و با توجه به اين كه سنگ زيرين و اساس انقلاب و قيام، نهضت فكري و فرهنگي است، بر همين اساس امام باقر عليه السلام زمينه سازي بسيار عميق و خوبي در اين راستا نمود و پس از ايشان، فرزند برومندش امام صادق عليه السلام با تشكيل حوزه علميه با چهار هزار نفر شاگرد، آن را به ثمر رسانيد، و به عنوان يك دانشگاه عظيم اسلامي، در تاريخ اسلام آشكار و ماندگار ساخت.(1)

بنابراين، مي‌توان گفت: "امام باقر عليه السلام مؤسس و بنيانگذار حوزه علميه شيعه و نهضت فرهنگي انقلاب فرهنگي تشيع بود."(2) امام باقر عليه السلام شاگرداني مانند "محمد بن مسلم، زرارة بن اعين، ابوبصير و بريد بن معاويه را تربيت كرد كه امام صادق عليه السلام فرمود: اين چهار نفر مكتب احاديث پدرم را زنده كردند.(3) در اين حوزه، شاگردان برجسته ديگري تربيت شدند، از جمله: جابر بن يزيد جعفي، ابان بن ثعلب، كيان سجستاني، حمران بن اعين، سدير صيرفي، ابوصباح كناني، عبدالله بن ابي يعفور و ... كه هر كدام محدثي بزرگ و مجتهدي عالي مقام بودند و در نقل احاديث امام باقر عليه السلام و تشكيل فقه تشيع و زمينه سازي براي يك نهضت وسيع فكري و علمي، نقش بسزايي داشتند.

مبارزه با يهود و القائات سوء آنها در فرهنگ اسلام، بخش مهمي از برنامه ائمه طاهرين عليهم السلام به خصوص امام باقر و امام صادق عليهماالسلام را به خود اختصاص داده بود. مسأله ديگري كه در زمان امام باقر و امام صادق عليهماالسلام رواج داشت، افكار غلط و انحرافي غاليان بود. برخي از آنها اخبار اهل‌بيت عليهم السلام را دستكاري مي‌كردند و چيزهايي را به ايشان نسبت مي‌دادند كه نفرموده بودند.

• مبارزه با يهود و افكار انحرافي

از جمله گروه‌هاي خطرناكي كه آن روزها در جامعه اسلامي رسوخ كرده بودند و تأثير عميقي بر فرهنگ جامعه اسلامي بر جاي گذاشتند، يهوديان بودند. احبار يهود كه عده‌اي از آنها به ظاهر اسلام آورده و عده‌اي هنوز به دين خود باقي بودند، در بين مردم پراكنده بودند و مرجعيت علمي قشري از ساده لوحان را بر عهده داشتند. احاديث جعلي زيادي توسط آنان منتشر گرديده كه در منابع روايي ما به "اسرائيليات" معروف است. اين احاديث عمدتاً در رابطه با تفسير قرآن و مراتب زندگي پيامبران گذشته، جعل شده است. از اين رو، مبارزه با يهود و القائات سوء آنها در فرهنگ اسلام، بخش مهمي از برنامه ائمه طاهرين عليهم السلام به خصوص امام باقر و امام صادق عليهماالسلام را به خود اختصاص داده بود. مسأله ديگري كه در زمان امام باقر و امام صادق عليهماالسلام رواج داشت، افكار غلط و انحرافي غاليان بود. برخي از آنها اخبار اهل‌بيت عليهم السلام را دستكاري مي‌كردند و چيزهايي را به ايشان نسبت مي‌دادند كه نفرموده بودند.

مغيرة بن سعيد از جمله اين افراد بود كه مورد سرزنش امام عليه السلام قرار گرفت. آنها درباره حضرت علي عليه السلام و ائمه عليهم السلام غلو مي‌كردند و آن بزرگواران را تا حد الوهيت بالا مي‌بردند. امام باقر عليه السلام در اين زمينه به شيعيانش چنين توصيه فرمود:

"شيعيان، ميانه رو باشيد تا غالي(تندرونده و افراط كننده) به شما برگردد و تالي(عقب مانده) به شما برسد. مردي از انصار پرسيد: غاليان چه كساني هستند؟ حضرت فرمود: مردمي كه درباره ما چيزهايي مي‌گويند و اوصافي را به ما نسبت مي‌دهند كه خود درباره خويش نمي‌گوييم و نسبت نمي‌دهيم. آنان از ما نيستند و ما هم از ايشان نيستيم. سپس فرمود: ما به خدا نزديك نشويم، جز با اطاعت او. هر كه مطيع خدا باشد، ولايت ما براي او سودمند است. هر كه از فرمان خدا سرپيچيد، ولايت مرا براي او سودي ندارد. واي بر شما! فريب غاليان را نخوريد، واي بر شما! فريب نخوريد!...(4)

عده‌اي تصور مي‌كنند امام باقر عليه السلام تنها به فعاليت‌هاي علمي مي‌پرداخت و از اجتماع و هدايت جامعه و مبارزه با طاغوتيان كناره گرفته بود، در حالي كه چنين نيست. نگاهي كوتاه به زندگي امام باقر و امام صادق عليهماالسلام نشان مي‌دهد كه هر چند اين دو امام بزرگوار در آن برهه، بيان معارف واقعي اسلام را وجهه همت خويش قرار داده بودند و كار اصلي و اساسي خود را تدوين غني و اصيل اسلام قرار داده بودند، در عين حال در هر فرصتي چهره زشت حاكمان ستمگر بني‌اميه را افشا مي‌كردند و همه شيعيان خود را به مبارزه با ستمگران تشويق مي‌نمودند.
تبيين مسايل كلامي و معارف اصول دين نيز از ديگر تلاش‌هاي ارزنده اين دو امام بزرگوار بود. در زمان آن حضرت، بحث‌هاي كلامي و القائات خوارج رواج يافته بود. حضرت باقر عليه السلام در اين زمينه نيز به مبارزه با افكار انحرافي پرداخت. بسياري از خطبه‌هاي حضرت امير عليه السلام در زمينه توحيد و صفات الهي را نقل و شرح نمود و امام صادق عليه السلام يك دوره توحيد براي مفضل بيان فرمود. حضرت باقر عليه‌السلام در مناظرات مختلف كه با علما و دانشمندان داشت، شبهات را پاسخ مي‌گفت و نيز بحث‌هايي نظير توحيد در ذات الهي، عدم امكان مشاهده حسي خداوند، علم ازلي خداوند و ... از جمله مسائلي است كه آن حضرت به مناسبت، به تبيين آنها مي‌پرداخت و اعتقاد صحيح را بيان مي‌فرمود. (5)

• موقعيت سياسي امام باقر عليه السلام

عده‌اي تصور مي‌كنند امام باقر عليه السلام تنها به فعاليت‌هاي علمي مي‌پرداخت و از اجتماع و هدايت جامعه و مبارزه با طاغوتيان كناره گرفته بود، در حالي كه چنين نيست. نگاهي كوتاه به زندگي امام باقر و امام صادق عليهماالسلام نشان مي‌دهد كه هر چند اين دو امام بزرگوار در آن برهه، بيان معارف واقعي اسلام را وجهه همت خويش قرار داده بودند و كار اصلي و اساسي خود را تدوين غني و اصيل اسلام قرار داده بودند، در عين حال در هر فرصتي چهره زشت حاكمان ستمگر بني‌اميه را افشا مي‌كردند و همه شيعيان خود را به مبارزه با ستمگران تشويق مي‌نمودند. در روايتي از امام عليه السلام چنين نقل شده است: "عليه ظالمان و مفسدان، با دل و جان بستيزيد."(6)

و يا فرمودند: "كسي كه نزد سلطان ستمگري رود و او را به تقواي الهي دعوت نمايد، موعظه كند و از قيامت بترساند، براي او پاداشي همچون پاداش جن و انس خواهد بود."(7)

امام باقر و امام صادق عليهماالسلام شيعيان خود را از پذيرفتن كوچك‌ترين مناصب در دولت‌هاي ظالم و غاصب نهي مي‌كردند. امام در روايتي به محمد بن مسلم فرمودند: "اي محمد، سردمداران جور و ستم و پيروانشان از دين خدا منحرف شده‌اند و خود به گمراهي افتاده و ديگران را نيز به راه ضلالت مي‌كشانند.

كارهايي كه انجام مي‌دهند به خاكستري ماند كه در روز طوفاني، باد شديدي بر آن وزيده باشد و از آنچه انجام داده‌اند چيزي دستگيرشان نمي‌شود، و اين جز گمراهي دوركننده چيز ديگري نيست."(8)



پي‌نوشت‌ها:
1- رجال كشي، ص 125.

2- همان، ص 125.

3- سيره چهارده معصوم، محمدي اشتهاردي، ص 461 .

4- بحارالانوار، ج70، ص 101.

5- سيره معصومان، ص230.

6- فروغ كافي، ج5، ص 56.

7- اختصاص، شيخ مفيد، ص 261.

8- اصول كافي، ج1، ص183.



"علي اصغر صرفه جو"