اشاره:
آيت‌الله فقهي، از جمله شاگردان و بهره‌گيرندگان از محضر درس و منبع فيض علامه طباطبايي(ره) است. ايشان پس از آنكه، تحصيلات خويش را در خارج فقه و اصول با قرار گرفتن در شعاع علمي و عملي حضرت امام خميني(ره) و پس از آن، استفاده از آيت‌الله العظمي بهجت، دام ظله، پشت سر نهاد، به منظور بهره‌گيري از تفسير و اخلاق و عرفان، به حلقة درس علامه پيوست، و هم اينك از آن بازماندة سلسلة جويندگان لقاء الهي بسيار به نيكي ياد مي‌كند. از جمله آثارش مي‌توان به ملحقات و تصحيح كتاب سنن النبي(ص)، تأليف علامه طباطبايي و شش جلد از سلسله سخنان كوتاه از پيشوايان ديني سنن ائمه اطهار(ع) و امثال قرآن (در دست تأليف) اشاره نمود.
حضور ايشان در آن محضر گرانقدر سبب شد تا براي جويا شدن از ديدگاه علامه پيرامون منجي و موعود آخرالزّمان و وجود حضرت مهدي(ع) به گفت‌وگويي صميمانه بنشينم. اين گفت‌وگو را به مناسبت 24 آبان، روز بزرگداشت علامه طباطبايي(ره) تقديم مي‌كنيم، اميد آنكه مورد استفادة شما قرار گيرد.

 با عرض تشكر و سپاس از اينكه دعوت ما را پذيرفتيد، خواهش مي‌كنيم دربارة نظر مرحوم علامه طباطبايي(ره) حول موضوع مهدويت و مباحث مرتبط با آن، منجي‌گرايي و موعود آخرالزمان و به ويژه وجود امام عصر(ع) مطالبي را براي ما و خوانندگان موعود، بيان بفرماييد.
 بسم الله الرحمن الرحيم. در ميان روايات بين بحث هايي كه مربوط به ائمة اطهار(ع) انجام گرفته، دو نفر، و دو بزرگوار از ائمه(ع) بيش از بقيه، مورد توجه قرار گرفته‌اند:
اميرالمؤمنين، علي(ع) و حضرت بقيةالله، امام زمان(ع)، و قرآن مجيد نيز نسبت به معرفي اميرالمؤمنين(ع) وصي و جانشين اول پيامبر خاتم(ص) و آخرين وصي آن حضرت، امام زمان(ع) توجه خاصي مبذول داشته است. علماء و دانشمندان شيعه و سنّي نيز، نسبت به اين دو بزرگوار حساس بودند و در اظهارات و تأليفاتشان اين دو بزرگوار را مورد توجه قرار داده‏اند و بحث‏هاي مختلفي در اين زمينه انجام داده‏اند. و مفسرين عاليقدر نيز به مناسبت آيات مربوطه، در ارتباط با اين دو شخصيت بزرگ، بحث‏هايي كرده‏اند. من جمله علامه طباطبايي (ره) در تأليفات مختلف خويش، به ويژه در تفسير الميزان راجع به اين دو بزرگوار، به مناسبت آياتي از قرآن كه به ايشان اشاره دارد، بحث كرده‏اند.
يكي از آياتي كه به احتمال قوي، به نظر علامه، در ارتباط با امام زمان(ع) مي‏باشد، آية شريفة 210 سورة مباركة بقره است، كه علامه آنرا به عنوان حادثه‏اي كه وقوعش در دنيا متوقع مي‏باشد، ذكر كرده، و در بحث راوي به شرح آن مطلب پرداخته‏اند. به نظر مي‏رسد، كسي از مفسرين محترم راجع به اين مطلب در اين باره توجه نكرده‏اند و يا اينكه بنده نديده‏ام. علامه در بحث روايي در ارتباط با آية شريفة مورد نظر بحث جديدي را بيان مي‏كند كه از نظر فلسفة غيبت امام غائب(ع) و از نظر روايات مربوطه، مورد تأييد مي‏باشد. آيه‏اي كه در زمينة آن، ايشان مبحث و مسئلة امام زمان(ع) را مطرح كرده‏اند، عبارت است از:
هل ينظرون إلّا أن يأتيهم الله فى ظللٍ من الغمام و الملائكة و قضي الأمر و إلي الله ترجع الْأمور.
آيا انتظار دارند كه خداوند و فرشتگان، سوار بر ابرها شده نزد آنها بيايند و تكليفشان يكسره شود، با اينكه سرنوشت معين شده و بازگشت امور همه با خداست.
علامه طباطبايي در تفسير، سه احتمال راجع به اين آيه داده‏اند. يكي از مفسرين گفته‏اند تا حدودي اين آيه پيچيده است، ولي به نظر مي‏رسد علامه طباطبايي(ره) خوب از عهدة آن بر آمده است؛
احتمال اول، اين است كه كفار در انتظار چنين مسئله‏اي هستند. ولي علامه اين را رد مي‏كنند چون آياتي كه قبل و بعد از اين آيه است، در ارتباط با مؤمنين است. و قرآن كلامي در اوج فصاحت است، بنابراين كلام آن در اينجا نيز به يكديگر مرتبط است و مسئله اينجا در ارتباط با مؤمنين است، نه كفار، و آن هم در مورد اختلاف مؤمنين كه اگر مؤمنين، اختلاف را كنار بگذارند و از حق تبعيت كنند، مسئله‏اي به وجود نخواهد آمد. به نظر مي‏رسد كه اگر همين الان هم شما از مؤمنين سؤال كنيد، منتظرند كه آقا بيايد و مسئله را خاتمه دهد. خداوند در پايان مي‌فرمايد:
... و إلي الله ترجع الأمور.
[و بازگشت امور همه با خداست.]
ايشان تا اين حد در اينجا بيان مي‏كنند، و بعد مي‏فرمايند: در اينجا سه احتمال وجود دارد:
يكي اينكه تحديدي است براي عالم آخرت (يعني اينكه در عالم آخرت خدا مي‏فرمايد:
هل ينظرون.
[آيا انتظار دارند...]
كه به دليل وجود عبارت:
فى ظلل من الغمام...
[در زير سايباني از ابرها...]
كه مربوط به اين دنياست و به عالم آخرت مربوط نمي‏شود، در نتيجه اين احتمال درست نيست.
دوم، اينكه تهديدي در انتظار آنان است؛ چه در دنيا و چه در آخرت.
و سوم اينكه تحديدي است در ارتباط با واقعه‏اي كه توقعش در دنيا متوقع است. البته علامه، در آنجا وارد بحث شده و موارد مربوط به آخرت و وجود عبارت «فى ظللٍ من الغمام» در آيه را رد مي‏كند. چنان‌كه در آيات ديگري نيز عبارت:
يأتيهم الله؛
[خداوند نزد آنها بيايد.]
آمده است و مي‏توان آن را به آخرت مربوط كرد، اما تنها جايي كه عبارت «فى ظللٍ من الغمام» آمده اينجاست.

 مرحوم علامه(ره) در بخش روايي تفسير، دربارة اين آيه، چه مي‌فرمايند؟
 در اين مورد، علامه موقعي كه وارد بحث روايي مي‏شوند ابتدا سه حديث در تفسير آيه نقل مي‏كنند و مي‏فرمايند، در تفسير آية فوق سه معنا آمده است: معناي اول روز «قيامت» و معناي دوم در مورد «روز رجعت» و سومين معنا «ظهور» مهدي(ع) است.
    اين روايات، در ظاهر به چيزهاي مختلفي اشاره مي‏كنند و متفاوت هستند، اما به نظر علامه چنين است كه: گاهي ائمه(ع) مراتب يك واقعيت را به گونه‏هاي مختلف آورده‏اند. و اين به خاطر وحدت و سنخيتي است كه در اين سه معنا وجود دارد.
به نظر علامه، مردم حاضر نشده‏اند به خود زحمت دهند و در رابطه با قيامت تحقيق بيشتري كنند و در نتيجه نفهميده‏اند كه قرآن راجع به اين روز عظيم چه فرموده است و بدين جهت دربارة اين روايات كه شايد از 500 روايت، كه در ابواب مختلف نقل شده تجاوز كند، دچار اختلاف شده‏اند.

 اوصاف اين سه روز، يعني قيامت، رجعت و ظهور كه در تأويل آيه ذكر شده و معناي آن به نظر علامه طباطبايي چيست؟
 بعداً ايشان به معناي اين سه روز هم مي‏پردازد. آنچه كه از كلام خداي تعالي دربارة قيامت و اوصاف آن به دست مي‏آيد، اين است كه قيامت روزي است كه هيچ سببي از اسباب و هيچ كار و شوري از خداي سبحان پوشيده نيست. روزي است كه تمام اوهام از بين مي‏رود و آيات خدا در كمال ظهور، ظاهر مي‏شود. در سراسر آيات قرآن و روايات هيچ دليلي به چشم نمي‏خورد كه دلالت كند بر اينكه در آن روز، عالم جسماني به كلي از بين مي‏رود. بلكه بر عكس، ادله‏اي كه به چشم مي‏خورد بر خلاف اين معنا دلالت دارد. مي‏فرمايد، قيامت در همان عالم انجام خواهد گرفت. چيزي  كه هست اين معنا استفاده مي‏شود كه در آن روز بشر، يعني اين نسلي كه خداي تبارك و تعالي از يك مرد و زن به نام آدم و همسرش پديد آورد، قبل از قيامت از روي زمين منقرض مي‏شود. بين عوام چنين  جا افتاده كه همه چيز از بين مي‏رود، اما در قرآن دليلي بر اين امر نداريم. رواياتي هم داريم كه بهشت و جهنم الان هست و در گسترة همين عالم هم هست. عالم از نظر ترقي و درك واقعيات عوض مي‏شود، و مي‏شود عالم آخرت. مثلاً افرادي كه از زمان حضرت آدم تا به الان مرده‏اند، الان در عالم برزخ هستند، عالم برزخ كجاست؟ عالم برزخ به گفتة آيه در همين دنياست. عالم آخرت هم در همين دنياست. منتهي به شكل خاص ديگري، و خلاصه مي‏فرمايد، بين نشئة دنيا و نشئة قيامت مزاحمت و زيادتي نيست ـ بر خلاف آن چيزي كه عوام فكر مي‏كنند، كه اين عالم يك چيزي است و عالم آخرت يك چيز ديگر ـ و وقتي قيامت بيايد بعضي جزئيات دنيا از بين مي‏رود. ولي كليت آن از بين نمي‏رود. همچنان كه ميان بزرخ كه هم اكنون اموات در آن عالمند با عالم دنيا مزاحمتي نيست، عالم آخرت هم با دنيا مزاحمتي ندارد. معمولاً فكر مي‏كنند كسي كه مرده به آن عالم رفته، يعني به عالم ديگري غير از اين عالم، نخير، توي همين دنياست، ولي در عالم برزخ است. چون مستور از چشم‏هاست اين چنين فكر مي‏شود كه به عالم ديگر رفته است و گرنه همين الان هم براي كساني كه چشم برزخي آنها باز است، همان زمان كه در حيات دنيوي هستند پرده‏ها از جلوي چشمان برداشته شده است؛ چنانكه خود پيامبر اكرم(ص) و ائمة اطهار(ع) و اولياء خدا همه اينطور بودند.
حارث بن نعمان، يك روز بعد از نماز صبح خدمت رسول الله(ص) آمد. حضرت متوجه شدند كه صورت او حالت خاصي دارد. فرمودند:
 كيف حالك.
[حالت چطور است؟]
فرمود: علي يقينٍ.
[بر حال يقين‌ام.]
فرمودند: و ما علامة يقينك؟
[نشانة يقينت چيست؟]
عرض كرد: يا رسول‏الله، گويا اهل جهنم را مي‏بينيم كه در آتش هستند.
اين حقيقت روز قيامت است. روزي است كه مردم براي رب‏العالمين به پا مي‏خيزند، و همة اسرارشان آشكار مي‏شود و چيزي از ايشان برخدا پوشيده نمي‏ماند. به همين جهت است كه گاهي از روز مرگ به روز قيامت تعبير مي‏شود، چون روز مرگ هم روزي است كه پرده‏ها از روي اسباب براي ميت كنار مي‏رود. آنچه در مورد قيامت آمده، همين بود كه گذشت. هر چيز ديگري هم ذكر شده است طبق همين چيزي است كه گذشت.