جنبه‏هاي اخلاقي تغيير جهاني آب و هوا
اشاره:
شايد در هيچ دوره از دوران‌هاي بي‌شماري كه كرة خاك در عمر طولاني خود شاهد آنها بوده، چون عصر ما، جهان اين‌گونه دست خوش بحران‌ها و التهاب‌هاي گوناگون و فراگير نبوده است؛ بحران‌هاي سياسي، اقتصادي، فرهنگي، اخلاقي، زيست‌محيطي و... . فقط كافي است يكي از روزنامه‌هاي صبح يا عصر را ورق بزنيد تا در صفحات مختلف آن با نمودهاي مختلفي از اين بحران‌هاي فزاينده روبه‌رو شويد.
جنگ، نبردهاي داخلي، كودتا، نسل‌كشي، جنايت عليه بشريت، تروريسم، قاچاق زنان و كودكان، تجارت مواد مخدر، قحطي، گرسنگي، فقر، شكاف طبقاتي، قتل، جنايت، ناامني، آدم‌ربايي، شكنجه، روسپي‌گري، هم‌جنس‌بازي، سقط جنين، گرم شدن كرة زمين، كمبود منابع آب، خشك‌سالي، زلزله، بيماري‌هاي كشنده و... سرفصل خبرهايي است كه هر روز از گوشه و كنار جهان مخابره مي‌شود.
راستي چه اتفاقي افتاده است، بشر در چه باتلاق خود ساخته‌اي گرفتار آمده كه هرچه بيشتر دست و پا مي‌زند بيشتر در آن فرو مي‌رود؟
آيا براي اين بحران‌هاي فراگير جهاني مي‌توان پاياني تصور كرد، آيا بشر متمدن خواهد توانست راهي براي برون رفت از اين بحران پيدا كند؟ آيا اين همه بحران و التهاب، اين همه ظلم و بي‌عدالتي، اين همه فساد و تباهي، اين همه... براي بازگشت انسان از راهي كه براي اراده جهان در پيش گرفته كافي نيست؟! آيا وقت آن فرا نرسيده كه بشر اين فرمودة پروردگار حكيم را مورد توجه قرار دهد كه:
به سبب آنچه دست‌هاي مردم فراهم آورده، فساد در خشكي و دريا نمودار شده است، تا [سزاي] بعضي از آنچه را كه كرده‌اند كه به آنان بچشاند، باشد كه بازگردند.
آري، وقت بازگشت فرا رسيده است. ديگر وقت آن رسيده كه بشر با اعتراف به عجز و ناتواني خود در مهار اين بحران‌ها و اظهار پشيماني از پشت كردن به «وليّ خدا» ـ كه تنها نجات‌بخش او از اين همه ظلم و فساد و تباهي است ـ سر به آستان پروردگار خويش سايد و ناله سر دهد كه:
خداوندا! به سبب آنچه دست‌هاي مردم فراهم آورده، فساد در خشكي و دريا نمودار شده است، پس وليّ خود و پسر و دختر پيامبرت را ـ كه هم نام رسول توست ـ بر ما آشكار ساز، تا آن كه همه مظاهر باطل را نابود سازد و حق را ثابت گرداند.
در سلسله مقالاتي كه  با عنوان «جهان در بحران» تقديم شما خوانندگان عزيز شده، نمادهاي مختلف بحران‌هايي كه امروز جهان با آنها دست به گريبان است، مورد بررسي قرار مي‌گيرد تا عمق و گستردگي اين بحران‌ها بيش از پيش روشن شود و عجز و ناتواني انسان امروز در مهار آنها افزون از گذشته معلوم گردد. باشد تا از اين رهگذر همة ما به ضرورت ظهور آخرين حجت براي پايان دادن به همه اين آشفتگي‌ها، سرگرداني‌ها، رنج‌ها و بلاها واقف و فرج آن حضرت را با همة وجود از خداوند متعال خواستار شويم.
در نهمين قسمت از اين مقالات به بررسي بحران تغيير جهاني آب و هوا مي‌پردازيم؛ تغييرات شديد آب و هوايي در چند دهه گذشته، كره خاكي ما را با فجايع زيست محيطي مختلفي نظير: بالا آمدن آب اقيانوس‏ها، طوفان‏ها و تندبادهاي ساحلي، زير آب رفتن جزاير و جنگل‏هاي ساحلي و همچنين افزايش گازهاي گلخانه‏اي روبه رو نموده است.
از سوي ديگر با افزايش تعداد سيلاب‏ها و قحطي‏ها در نقاط مختلف گيتي، اين فجايع زيست محيطي تنها در دهة 90، بيش از 600 ميليارد دلار خسارت اقتصادي وارد نموده است. «ليونل هورست» سفير جزيرة كوچك «آنتيگو و بربودا» در سازمان ملل طي يك سخنراني به بررسي دلايل و آثار تغيير جهاني آب و هوا از لحاظ اخلاقي مي‏پردازد.
من در نظر دارم سخنراني خود را با موضوع «جنبه‏هاي اخلاقي تغيير آب و هواي جهاني» ارائه نمايم. با مباحث ارائه شده، شما مي‏توانيد به تغييرات عظيمي كه در دنيا اتفاق افتاده و به ويژه جزيره زادگاه من را تحت تأثير قرار داده است، بيشتر آشنا شويد. در وضعيت كنوني، منافع كشورهاي كوچك بيش از ديگران ناديده گرفته مي‏شود. من آينده كره خاكي را با پيدايش كشمكش‏هايي بين كشورهاي مختلف در مورد مسائل زيست محيطي و امنيت حيات پيش‏بيني مي‏كنم.
سرنوشت كشور كوچك و جزيره‏اي ما (آنتيگو و بربودا) بيش از هر جا، به تصميمات كشورهاي هلند و انگليس وابسته بوده است. در حوزه «كارائيب»، 510 سال پس از آن صبح شوم ماه اكتبر كه با ورود «كريستف كلمب» همراه بود، اينك محيط زيست ما با چالش‏هاي زيادي رو به رو شده است. جويندگان ثروت از همه جا براي به دست آوردن طلا و منابع طبيعي به مناطق ما هجوم آوردند. در آن زمان، مباحث اخلاقي در تجارت دنياي نو جايي نداشت، تجارت برده جهت ثروت‏اندوزي بيشتر، قرن‏ها مردم ما را آزار داد. گذشته به ما نشان داد كه عدالت و آزادي و اخلاق و درست‌كاري بايد در كنار ثروت‏اندوزي، مدّنظر جامعه قرار گيرد.

 آيا ما مي‏توانيم زمين را نجات دهيم؟
 آيا خانواده انسان‏ها مي‏توانند به گونه‏اي سيستم توليد ثروت جامعه را سازمان‏دهي نمايند كه نه تنها توسعه‏اي متوازن و برابر را براي امروز رقم زند بلكه دنيايي را براي نسل‏هاي آينده به ارث گذاريم كه از دنياي به ارث رسيده به ما بهتر باشد؟ آيا ما مي‏توانيم از سخاوت امروز زمين بهره گيريم، بدون اينكه در فرداها، توانايي نسل‏هاي آينده در بهره‏مندي مشابه با ما، به خطر افتد؟
به نظر مي‏رسد، گناهي متوجه رفتارهاي انساني كه به تغييرات جهاني آب و هوا منجر مي‏شود، نباشد. چه چيزي مي‏تواند معصومانه‏تر از پخت غذا، دوش گرفتن، گرم كردن خود در زمستان، رفتن به محل كار با قطار شهري و روشن كردن كامپيوتر ما باشد؟ اما همه اين كارهاي ما، به نوعي تخريب محيط زيست را به ارمغان مي‏آورد.
ما فقدان اصولي اخلاقي را در ميان رهبران جوامع صنعتي مي‏بينيم كه علي‏رغم مشاهده نتايج كارهاي گذشته و فعلي خود، حاضر به رها كردن رفتارهاي خود نيستند؛ آسمان آبي متعلق به ايالات متحده يا كانادا يا اروپا نيست. آسمان متعلق به همه موجودات زنده است، اما حيات ما به دليل خودداري كشورهاي ثروتمند از يافتن جايگزين‏هايي غيرآلوده كننده در بخش انرژي و رد نسنجيده «پروتكل كيوتو» از سوي آمريكا، در معرض تهديد و خطر قرار گرفته است.
 
نگاهي به چالش‏هاي فراروي جهان
بسياري از جزيره‏ها و مناطق ساحلي دنيا به دليل گرماي آب و هواي جهاني و افزايش سطح آب اقيانوس‏ها، در معرض نابودي قرار گرفته‏اند. به دليل توليد روزافزون گازهاي گلخانه‏اي و مواد منتشره در اتمسفر زمين، دماي زمين رو به فزوني نهاده است.
شوراي بين‏المللي تغيير آب و هوا «آي، پي، سي، سي» (IPCC) هشدار داده است كه جزيره‏ها و سواحل، به سرعت در معرض قرباني شدن تمدن‏ها قرار گرفته‏اند. همچنين اين شورا هشدار داده كه نيمي از جنگل‏هاي ساحلي كه نقش مهمي در مقابله با طوفان‏هاي اقيانوسي داشته، نابود گرديده است. همچنين نرخ نابودي گونه‏هاي جانوري و پرندگان كره خاكي به 100 تا 1000 برابر نرخ طبيعي آن بالغ گرديده است.
جزاير كارائيب بيش از همه جا قرباني تغييرات آب و هوا شده‏اند. در سال‏هاي 1920 تا 1940 و در يك دوره 20 ساله، جزاير كارائيب با 70 مورد طوفان و تندباد و يا 3/5 مورد در هر سال روبه‌رو بوده است، اما بين سال‏هاي  1944 تا 1980 و در دوره‏اي 3 ساله، اين جزاير با 196 طوفان و تندباد روبه‌رو گرديده كه معادل 5/5 واقعه در سال است و در دهه 90 جزاير كارائيب به طور متوسط با 13 طوفان و تندباد سالانه روبه‌رو بوده است.
اين طوفان‏ها و تندبادها، به همراه سيل‏ها و قحطي‏ها، افزايش دماي محيطي و ساير اتفاقات مربوط به آب و هوا را به وجود آورده است. IPCC هشدار داده است كه همه اين وقايع، در صورت عدم تغيير در شيوه‏هاي مصرف سوخت و عادات توليد زباله‏هايي كه بازيافت نمي‏شوند، اتفاق مي‏افتد؛ اما علي‏رغم همه اين هشدارها، اين روندها تغيير ننموده و حتي بدتر شده است.
همان طور كه مي‏دانيم، اين بلايا به منطقه كارائيب محدود نشده است. در سراسر دنيا، بلاياي طبيعي دهه 90 منجر به 600 ميليارد دلار آمريكا خسارت اقتصادي شده است.
نكته مهم اين كه، اين رقم، 5 برابر خسارات وارده در دهه 70 و بيش از 15 برابر خسارات وارده در دهه 50 ميلادي است. در دهه 50، ما شاهد 20 فاجعه بزرگ بوديم و اين رقم در دهه 70 به 47 مورد رسيد؛ اين فجايع بزرگ در دهه 90 به 86 مورد افزايش يافت. همچنين بين سال‏هاي 1985 تا 1999 بيش از 560000 نفر در فجايع طبيعي جان سپرده‏اند. اگر چه همه اين تلفات در بلاياي مرتبط با جريان‏هاي آبي نبوده است.
 
روابط انرژي در ميان كشورها
 آيا كشورهاي كوچك مي‏توانند در سايه اتحاد خود، كشورهاي بزرگ را از روند فعلي آلوده نمودن كره خاكي و به مخاطره انداختن حيات در آن، منصرف نمايند؟ روشن است كه كشورهاي كوچك نمي‏توانند؛ زيرا كشورهاي توسعه يافته و بزرگ چنان درهم تنيده و متحد گرديده‏اند كه اعتراضات كشورهاي كوچك اثر محسوسي بر آن‏ها ندارد.
صنعت نفت امروزه يك تجارت روزانه 4 ميلياردي دلار است. فروش محصولات نفتي در سال 2000 به عنوان درصدي از كل فعاليت‏هاي اقتصادي در آن سال، از درصد ارزش فروش بردگان و توليدات آنان، به نسبت كل فعاليت‏هاي اقتصادي در سال 1800 فراتر رفته است. در سال 2000، اقتصاد بر مبناي سوخت‏هاي فسيلي در اوج خود بود. در سال 1800 نيز اقتصاد جهاني بر پايه برده‏داري، در اوج خود بود.
دلايل ضداخلاقي بودن برده‏داري روشن است، اما در همان زمان، ثروتمندان قدرتمند با مبارزه‏هايي كه عليه برده‏داري به وقوع مي‏پيوست، مخالف بودند. هم‏اينك نيز در سال 2002، سوزاندن سوخت‏هاي فسيلي چندان غيراخلاقي به حساب نمي‏آيد. امروزه نيز دارندگان سوخت‏هاي فسيلي و صنايع نفتي، ثروتمندتر از اسلاف برده‏دار خود و همچنين قدرتمندتر و مرتبط‌تر به هم گرديده‏اند، اما اين وضعيت هم تغيير خواهد يافت و روزي آيندگان، اعمال و كارهاي ما را تحقير مي‏نمايند.
ايمان به آينده
بله، تغييرات بزرگي در حال وقوع هستند. ما ايمان داريم كه انسان‏هاي مطلع و آگاه كشورهاي توسعه يافته، در ترغيب رهبران، قانون‏گذاران، نمايندگان پارلمان و هم‌وطنانشان جهت ايجاد تغيير در وضعيت كنوني و جستجو جهت دستيابي به انرژي‏هاي نو فعاليت خواهند نمود.
امروزه يكي از مهم‏ترين اولويت‏ها، كاهش وابستگي به سوخت‏هاي فسيلي و افزايش اتكا بر منابع غيرآلاينده انرژي است.
 
زماني براي تغيير شرايط
تمدن انساني تنها 000/10 سال قدمت دارد، اما همه اين تغييرات آب و هوايي، در چند دهه اخير به وجود آمده است. در قرن بيستم، كشورهاي توسعه يافته، علاوه بر پيشرفت‏هاي مختلف صنعتي خود، به تجارب خطرناكي نيز دست زدند. چرا ما بايد آسماني را كه پس از ميليون‏ها سال به دست ما رسيده است، اين چنين با تركيبات كربن و ذرات گرد و غبار آلوده نماييم؟ بي‏شك بايد مسير زندگي كنوني ما تغيير يابد.

پي‌نوشت:
* برگرفته از سياحت غرب (مجله مركز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما)، ش28، صص159ـ155. به نقل از: WWW.Opendemocracy.net 

ماهنامه موعود شماره 60