اشاره:
شايد در هيچ دوره از دوران‌هاي بي‌شماري كه كرة خاك در عمر طولاني خود شاهد آنها بوده، چون عصر ما، جهان اين‌گونه دست‌خوش بحران‌ها و التهاب‌هاي گوناگون و فراگير نبوده است؛ بحران‌هاي سياسي، اقتصادي، فرهنگي، اخلاقي، زيست‌محيطي و ... . فقط كافي است يكي از روزنامه‌هاي صبح يا عصر را ورق بزنيد تا در صفحات مختلف آن با نمودهاي مختلفي از اين بحران‌هاي فزاينده روبه‌رو شويد.
جنگ، نبردهاي داخلي، كودتا، نسل‌كشي، جنايت عليه بشريت، تروريسم، قاچاق زنان و كودكان، تجارت مواد مخدر، قحطي، گرسنگي، فقر، شكاف طبقاتي، قتل، جنايت، ناامني، آدم‌ربايي، شكنجه، روسپي‌گري، هم‌جنس‌بازي، سقط جنين، گرم شدن كرة زمين، كمبود منابع آب، خشك‌سالي، زلزله، بيماري‌هاي كشنده و ... سرفصل خبرهايي است كه هر روز از گوشه و كنار جهان مخابره مي‌شود.
راستي چه اتفاقي افتاده است؟ بشر در چه باتلاق خود ساخته‌اي گرفتار آمده كه هرچه بيشتر دست و پا مي‌زند بيشتر در آن فرو مي‌رود؟
آيا براي اين بحران‌هاي فراگير جهاني مي‌توان پاياني تصور كرد؟ آيا بشر متمدن خواهد توانست راهي براي برون رفت از اين بحران پيدا كند؟ آيا اين همه بحران و التهاب، اين همه ظلم و بي‌عدالتي، اين همه فساد و تباهي، اين‌همه ... براي بازگشت انسان از راهي كه براي اراده جهان در پيش گرفته كافي نيست؟! آيا وقت آن فرا نرسيده كه بشر اين فرمودة پروردگار حكيم را مورد توجه قرار دهد كه:
ظهرالفساد في البّر و البحر بما كسبت أيدي الناس ليذيقهم بعض الّذي عملوا لعلّهم يرجعون.
به سبب آنچه دست‌هاي مردم فراهم آورده، فساد در خشكي و دريا نمودار شده است، تا [سزاي] بعضي از آنچه را كه كرده‌اند به آنان بچشاند، باشد كه بازگردند.
آري، وقت بازگشت فرا رسيده است. ديگر وقت آن رسيده كه بشر با اعتراف به عجز و ناتواني خود در مهار اين بحران‌ها و اظهار پشيماني از پشت كردن به «وليّ خدا» ـ كه تنها نجات‌بخش او از اين همه ظلم و فساد و تباهي است ـ سر به آستان پروردگار خويش سايد و ناله سر دهد كه:
خداوندا! به سبب آنچه دست‌هاي مردم فراهم آورده، فساد در خشكي و دريا نمودار شده است، پس وليّ خود و پسر دختر پيامبرت را ـ كه هم‌نام رسول توست ـ بر ما آشكار ساز، تا آن‌كه همه مظاهر باطل را نابود سازد و حق را ثابت گرداند.
در سلسله مقالاتي كه تاكنون با عنوان «جهان در بحران» تقديم شما خوانندگان عزيز شده، نمادهاي مختلف بحران‌هايي كه امروز جهان با آنها دست به گريبان است، مورد بررسي قرار مي‌گيرد تا عمق و گستردگي اين بحران‌ها بيش از پيش روشن شود و عجز و ناتواني انسان امروز در مهار آنها افزون از گذشته معلوم گردد. باشد تا از اين رهگذر همة ما به ضرورت ظهور آخرين حجت براي پايان دادن به همه اين آشفتگي‌ها، سرگرداني‌ها، رنج‌ها و بلاها واقف و فرج آن حضرت را با همة وجود از خداوند متعال خواستار شويم.
هيچ گاه بشر محيط زندگي خود را اين‌گونه به آستانة نابودي نكشانيده است. بحران‌هاي متعدد زيست محيطي، انقراض گونه‌هاي زيستي، آلودگي و تحليل منابع زير‌زميني و ... از جمله مواردي است كه آيندة بشر و حيات را در زيست كره به سختي تهديد نموده است. در اين مقاله، نويسنده به پنج مورد از بحران‌هاي پيش روي بشر امروز پرداخته است.

اگرچه جوامع انساني در طول تاريخ با مشكلات بزرگي مواجه بوده‌اند، اما چالش‌هاي پيش روي عصر ما واقعاً منحصر به فرد است. هيچ گاه بشريت در آستانة تخريب و نابودي زيست كره و تخريب بنيان‌هاي اكولوژيكي‌اي كه وجودشان براي نسل‌هاي آينده ضرورتي انكار‌ناپذير مي‌باشد، نبوده است. هم‌اكنون، پيش روي ما بحران‌هايي به انتظار نشسته‌اند كه اگر بخواهيم تا به بحراني جدي در عرصة زندگي‌مان و شكل‌گيري دوراني تيره و تار نينجامد، بايد هرچه سريع‌تر با نوعي آگاهي و بيداري جهاني به خود آييم. بي‌شك در جهاني واحد و درهم تنيده، راه‌گريزي جز هوشياري بشريت قابل تصور نيست. تنها براي نشان دادن گوشه‌اي از دامنة اين بحران، به پنج موضوع كه در يك يا دو دهة آينده به فاجعه‌اي جهاني و تأثيرگذار بر نظام موجود برحيات مي‌انجامد، اشاره مي‌نماييم:

آب و هوا
فعاليت‌هاي بشري، شرايط آب و هوا را به قدري بي‌ثبات نموده است كه تنها در بخش گازهاي گلخانه‌اي، ميزان كنوني اين گازها فراتر از ميزان كل آن در بيست ميليون سال قبل است. كارشناسان پيش‌بيني مي‌كنند كه در نتيجة چنين روندي، بي‌شك با نابه‌ساماني‌هاي گسترده‌اي روبرو خواهيم شد كه توفان‌هاي شديد، خشك‌سالي‌هاي گسترده و فشار بر اكوسيستم، از جملة اين بحران‌ها خواهد بود.

فقر
امروزه نه تنها شاهد ميزان حيرت‌آور و تكان دهندة فقر در عرصة جهاني مي‌باشيم، بلكه شاهد افزايش گستردة فاصلة اغنيا و فقرا نيز هستيم. طبق برآورد سازمان ملل، اكثر مردم جهان، يعني حدود 60 درصد يا فراتر از چهار ميليارد نفر از ساكنان زمين، درآمد روزانه‌اي كمتر از سه دلار دارند.

جمعيت
شمار ساكنان كرة زمين از دو ميليارد نفر در سال 1930 به حدود شش ميليارد نفر رسيده و برآوردها بيانگر آن است كه در دهة 2020، جمعيت زمين حدود هشت ميليارد نفر خواهد بود. هم اكنون شرايط به شكلي درآمده كه تقريباً تمام زيستگاه‌هاي مناسب حيات كرة زمين به اشغال آدمي درآمده است و گسترش اين جمعيت، جز به نابودي اين زيستگاه‌ها و شيوع مسايلي چون گسترش آلونك نشيني در جوامع شهري نخواهد انجاميد.

منابع زيرزميني
هم اينك آب شيرين و سالم به منبعي كمياب در عرصة جهان تبديل شده است. برآوردها بيانگر آن است كه تا دهة 2020، 40 درصد جمعيت كرة زمين از آب كافي براي تأمين محصولات غذايي خود برخوردار نخواهند بود. همچنين در همين دوره است كه ديگر نبايد شاهد عرضة نفت ارزان قيمت به شكل كنوني باشيم؛ چرا كه از سويي بخش عظيمي از منابع قابل استحصال زمين استخراج شده است و از سويي ديگر، نياز به اين ماده نيز با رشدي سرسام‌آور همراه شده است كه البته نبايد از افزايش هزينه‌هاي استخراج و تهيه و عرضة آن نيز غافل ماند. نتيجة ملموس چنين شرايطي آن است كه حدود يك دهه آينده، نياز جهانيان به اين سوخت به حدّي خواهد رسيد كه شاهد گسترش روزافزون بهاي آن در عرصة اقتصاد جهاني خواهيم بود.

انقراض گونه‌هاي زيستي
شايد تنوع زيستي كره را بتوان به عنوان انعطاف‌پذيرترين و يكپارچه‌ترين نظام حيات معرفي نمود، با اين وجود، دانشمندان پيش‌بيني مي‌كنند كه در سي سال آينده، 20 درصد گونه‌هاي گياهي و جانوري و در يكصد سال آينده، 50 درصد اين گونه‌ها براي هميشه منقرض مي‌شوند. به بيان ديگر، فعاليت‌هاي بشري به گونه‌اي است كه انقراض سريع، گسترده و جهاني گونه‌هاي جانداران را با خود به همراه خواهد داشت، پديده‌اي كه هيچ گونه سابقه و پيشينه‌اي در تاريخ حيات نداشته است.
خلاصه اين‌كه اگر آدمي همين‌طور غافل و بي‌توجه، مسحور رسانه‌هاي جمعي باشد، بي‌شك نه نسل‌هاي آينده كه همين فرزندان كنوني‌مان زندگي در جهان انباشته از بحران‌ها، تخريب و رنج و گرفتاري را تجربه خواهد نمود.
ديگر فرصت چند صد ساله براي بيدار شد و به خود آمدن ما وجود ندارد. شرايط به گونه‌اي است كه شايد تنها يك يا دو دهه فرصت داشته باشيم تا دست به كاري زنيم و ضرورتي هم ندارد كه بخواهيم تا پايان اين مسير را كه چيزي جز كوهي از بحران‌هاي اكولوژيكي و زيستي نيست، تجربه كنيم. به هر حال هنوز هم فرصتي باقي است تا به شيوه‌هايي از زندگي كردن بازگرديم كه با زيستگاه‌مان يعني زمين و زندگي آدمي همراه و هماهنگ باشد.

پي‌نوشت:
٭ سياحت غرب، ش 24؛ به نقل از: Enlgtenment magazine
1. «Duane Elgin » نو يسنده آمريكايي و از جمله حاميان محيط زيست.

 

ماهنامه موعود شماره 56