دوست عزيز موعودي ما جناب آقاي محمد ذاكري از استان آذربايجان شرقي ـ شهرستان مرند ـ پرسيده‌اند:
در خصوص تأهل و فرزندان آقا امام زمان(عج) توضيح دهيد.
در پاسخ اين دوست ارجمند بايد عرض كنيم كه اين مسئله در هالة قدس غيبت امام عصر(ع) قرار دارد و خفاه امر امام(ع) كه يكي از نشانه‌ها و خصايص آن حضرت است، در پاسخ اين سؤال اثر مي‌گذارد، لذا به‌طور قطع و يقين نمي‌توان به آن پاسخ داد، چون در اين زمينه احاديث و روايات اطمينان بخشي در دست نداريم.1 تنها چيزي كه هست، اينست كه سه نوع شواهد و قرائن داريم كه وجود همسر و فرزند را براي آن حضرت تأييد مي‌كند:

1. قواعد عمومي اسلام
ازدواج، سنّت مؤكد اسلامي است و دستورهاي فراوان به ازدواج و تشويق و ترغيب بسيار برآن، وارد شده است و تبعيّت از اين سنّت، براي حضرت مهدي(ع) لازم‌تر از ديگران است.
مخصوصاً اگر معتقد باشيم كه معصوم(ع) ترك مستحب نكرده و مكروه انجام نمي‌دهد و به عصمت حضرت مهدي(عج) نيز ملتزم باشيم.2 چنانكه ميرزاي نوري مي‌فرمايد:
«چگونه ترك خواهند فرمود چنين سنّت عظيمة جدّ اكرم(ص) خود را با آن همه ترغيب و تحريص كه در فعل آن و تهديد و تخويف در تركش شده و سزاوارترين امّت در اخذ به سنّت پيامبر(ص)، امام هر عصر است و تاكنون كسي ترك آن را از خصايص آن جناب نشمرده.»3
لذا آن‌چه از قواعد كلي اسلام به دست مي‌آيد، اين است كه امام(ع) ازدواج نموده است.

2. روايات
اگرچه از ظاهر برخي روايات، چنين استنباط شده كه آن حضرت(ع) داراي همسر و اولاد مي‌باشد، امّا برخي روايات نيز به فرزند نداشتن ايشان تصريح دارند كه ما از هر دو دسته، رواياتي نقل و بررسي مي‌كنيم:
دسته اوّل: روايات دال بر فرزند داشتن امام مهدي(ع)؛
1. شيخ طوسي از امام صادق(ع) نقل كرده:
لايطَّلعُ علي موضعهِ أحدٌ مِن وُلدهِ و لاغيرهِ.4
برمكان ايشان هيچ كس، حتي فرزندي از فرزندانش اطلاع ندارد.
امّا به نظر مي‌رسد كه استدلال به اين روايت صحيح نباشد؛ چرا كه نعماني همين حديث را با سند محكم‌تري چنين روايت كرده است:
لايعلم بمكانه [فيها] إلاّ خاصَّةُ مواليهِ في دينه.5
علاوه برآن شايد مقصود از عبارت «هيچ يك از فرزندان و نه ديگران، از جاي حضرت آگاه نيستند» مبالغه در شدّت پنهاني باشد. به اين معنا كه اگر هم برفرض، آن حضرت را فرزندي باشد، حتي او هم از شخصيت حقيقي حضرت آگاه نخواهد بود، تا چه رسد به ديگران.6
2. روايت جزيرة خضراء كه مرحوم مجلسي در بحار الانوار نقل كرده است. كه البته سند اين روايت به گونه‌اي است كه انسان نمي‌تواند به آن اعتماد كند و همچنين نمي‌تواند آن را ردّ كند.7
3. روايت «پنج شهر» احمد بن محمد بن يحيي انباري منبي بر اين‌كه امام زمان(ع) فرزنداني دارد كه پنج تن از آنان حكومت پنج شهر و پايتخت را برعهده دارند.
علاّمة محقق، شيخ آقا بزرگ تهراني، در صحت داستان مذكور تشكيك كرده مي‌نويسد:
اين داستان در آخر يكي از نسخه‌هاي كتاب تعازي تأليف محمد بن علي علوي مرقوم بوده است. پس علي بن فتح الله كاشاني گمان كرده كه داستان مرقوم، جزء آن كتابست، در صورتي كه اشتباه كرده و ممكن نيست داستان، جزء آن كتاب باشد، زيرا يحيي بن هبيره وزير كه اين قضيه در منزلش اتفاق افتاده، در تاريخ 560 ق وفات كرده و مؤلف كتاب تعازي قريب دويست سال بروي تقدّم داشته است. علاوه برآن، در متن داستان نيز، تناقضاتي ديده مي‌شود... .8
4. شيخ طوسي به سند معتبر روايتي از امام صادق(ع) نقل كرده كه در آن روايت بعضي از وصاياي پيامبر اكرم(ص) در شب وفات به حضرت اميرالمؤمنين(ع) آمده است كه از جملة آن وصايا اين است كه آن جناب فرمود: و چون اجل قائم(ع) در رسد آن حضرت اين وصيّت را به فرزند خود بدهد.9
5. همچنين امام صادق(ع) به ابوبصير فرمودند:
گويا مي‌بينم نزول قائم(ع) را در مسجد سهله با اهل و عيالش.10
البته اين دو روايت به طول مجمل برداشتن زن و فرزند دلالت دارند، به نحوي كه معلوم نيست اين مطلب مربوط به زمان غيبت است يا اشاره به زمان ظهور دارد.
دستة دوم: روايات دال بر عدم وجود فرزند براي حضرت(ع)؛
1. مسعودي روايت كرده است:
به حضرت امام رضا(ع) عرض شد: از پدرانت روايت كرده‌ايم كه امام از دنيا نمي‌رود تا فرزندش را ببيند؟
حضرت فرمود: آيا در اين حديث روايت كرده‌ايد: «إلاّ القائم» عرض كردند: بلي.11
2. علي بن ابوحمزه بر امام(ع) وارد شده و عرض كرد: آيا شما امام هستيد؟ حضرت فرمودند: آري. گفت: من از جدّ بزرگوار شما، جعفر بن محمد(ص)، شنيدم كه مي‌فرمايد: امامي نيست مگر اينكه فرزندي داشته باشد. امام رضا(ع) فرمود: اي پيرمرد! فراموش كرده‌اي يا خود را به فراموشي زده‌اي؟ جعفر اين‌طور نگفت بلكه فرمود: امامي نيست مگر اينكه فرزندي داشته باشد مگر امامي كه امام حسين(ع) پس از او رجعت مي‌كنند. چرا كه او فرزندي ندارد. علي بن ابوحمزه گفت: فدايت شوم راست گفتي. جدّت اين چنين گفت.12
البته ميرزاي نوري دربارة اين روايت مي‌فرمايد:
و ظاهر آن است كه مراد حضرت از نبودن فرزند، يعني فرزندي كه امام باشد، يعني آن جناب خاتم الاوصياست و فرزند امام ندارد و يا در آن هنگام كه حسين بن علي(ع) رجعت خواهد كرد، او را فرزند نباشد.13
لذا از روايات نمي‌توانيم به يك جواب قطعي برسيم چون هر دو دستة روايات داراي نقاط قوت و ضعف هستند.

3. دعاها:
در ضمن برخي از دعاهايي كه از پيشوايان معصوم(ع) و يا از ناحية مقدسه صادر شده، از اولاد و اهل بيت حضرت ولي عصر(عج) سخن به ميان آمده، در حق آنها دعا شده و يا برآنها درود و سلام تقديم شده است. در اين ادعيه تعابيري چون «وَلد»، «ذرّيه»، «اهل بيت» و «آل بيت» به كار رفته كه وجود همسر و فرزند را براي آن حضرت تأييد مي‌كنند.14 به طور مثال:
1. در بخشي از زيارت امام زمان(ع) در روز جمعه مي‌خوانيم:
يا مولاي يا صاحب الزّمان صلوات الله عليك و علي آل بيتك15
اي آقاي من، اي صاحب زمان، درود خدا بر تو و خاندان تو.
2. در اعمال صبح جمعه دعايي آمده است كه بخشي از آن عبارتست از:
و تجعله و ذرّيته فيها الأئمة الوارثين.16
او و ذرّيه‌اش را پيشوايان و وارثان زمين قرار ده.
البته دربارة اين دسته از ادعيه اين سخن آيت الله صافي گلپايگاني قابل توجه است كه مي‌فرمايند:
و بعضي ديگر، همچون فقرات برخي از ادعيه و زيارات نيز صراحت ندارند؛ و قابل حمل برعصر ظهور مي‌باشند.17
خلاصة سخن آن‌كه دليل معتبري در دست نداريم كه موضوع ازدواج آن حضرت(ع) و وجود اولاد را به‌طور قطع اثبات كند يا نفي نمايد البته ممكن است به طور ناشناس ازدواج كرده باشند و اولاد ناشناسي هم داشته باشند به هرحال ايشان هر طور كه صلاح بدانند عمل مي‌كنند.
و چون دانستن و ندانستن اين موضوع فرقي به حال ما ندارد و در ضمن امر به دانستن هم نشده‌ايم دنبال كردن و تعقيب اين موضوع هم لزومي ندارد. چنان كه وضع جناب خضر(ع) و حضرت عيسي(ع) كه به اتفاق شيعه و سني در قيد حياتند، از اين جهات نيز بر ما نامعلوم است.
والسلام.
پي‌نوشت‌ها:
1. صافي گلپايگاني، لطف‌الله؛ پاسخ ده پرسش، ص 53.
2. جزيرة خضراء افسانه يا واقعيت؟، ترجمه: ابوالفضل طريقه‌دار، ص 175.
3. طبرسي نوري، ميرزاحسين؛ النجم الثاقب يا مهدي موعود(ع)، ص 224.
4. شيخ طوسي،  الغيبة؛ ص 102
5. نعماني، محمد بن ابراهيم؛  الغيبة، ص 170
6. جزيرة خضراء افسانه يا واقعيت؟، ص 181
7. گفتمان مهدويت (سخنراني‌هاي گفتمان اول و دوم)، پرسش و پاسخ آقاي كوراني، ص 118.
8. اميني، ابراهيم؛ دادگستر جهان، ص 332.
9. طبرسي نوري، ميرزا حسين؛ همان، ص 225.
10. همو، همان، ص 225.
11. مسعودي، اثبات الوصيّة،  نجفي، ص 201. به نقل از عليرضا رجالي تهراني. يكصد پرسش و پاسخ پيرامون امام زمان(عج)،
12. شيخ طوسي، همان، ص 134.
13. طبرسي نوري، ميرزا حسين؛ همان، ص 226.
14. ناجي النجار، جزيره خضراء و تحقيقي پيرامون مثلث برمودا؛ ص 40.
15. حاجيان، اسماعيل؛ جلوة محبوب، ص 122.
16. طبرسي نوري، ميرزا حسين؛ همان، ص 226.
17. صافي گلپايگاني، لطف‌الله؛ همان، ص 55.

ماهنامه موعود شماره 55