نوشته: حسن ستاري ساربانقلي

چكيده مقاله :
انديشة شهر آرماني، آرمانشهر ،مدينةفاضله،اتوپيا، ناكجاآباد وعصرزرين، وپندار پيدايش بهشت اين جهاني، همواره در انديشه آدمي بوده است. درتمامي جوامع،به غايت انديشه هايشان،تفكرخلق مكاني ايده آل درپرتو ايدئولوژي افكارسياسي مدني جامعه هايشان، موجود بوده است .
دراين ميان، تمدن اسلامي به دليل ويژگيهاي خاص و منحصر به فرد خود،صفات و ويژگيهاي خاص خود را براي پيدايي و پيداش آرمانشهر اسلامي خواهان است .فلاسفه و انديشمندان بسياري درعصر اسلامي ونان :فارابي،بوعلي سينا،خواجه نصيرالدين طوسي و نيز شعرائي چون نظامي و جامي و... به بررسي ابعاد وجودي و ويژگيهاي مدينة فاضله و آرمانشهر اسلامي پرداخته اند. آنچه مسلم است،« آرمانشهر اسلامي » داراي صفات و ويژگيهاي منحصر به فرد خويش است.ويژگيهائي چونان:شهرعدالت، شهر برپائي قسط وعدل، شهر طهارت وپاكي، شهرأمن، شهر اصلاح، شهر تذكر، شهر شكر، شهر وحدت، شهر حفيّّ، شهر شأن واقعي انسان در مقام خليفةالهي،و... از جمله صفات و ويژگيهاي خاص آرمانشهر اسلامي است...

در غايت تفكر اسلامي و در سيماي نواده اي پاك از رسول اكرم(ص)،ترسيم چهرة جهاني آرمانشهر اسلامي نقش گرفته است كه به دست تواناي مهدي فاطمه بقيةالله مهدي موعود(عج) صورت تحقق به خود خواهد گرفت.در تفكر اسلامي،عينيت آرمانشهر اسلامي در عصر ظهور و حضور انسان كامل حضرت بقيةالله(عج) به وقوع خواهد پيوست. در اصل مقاله و آنچه خواهد آمد؛به بررسي مختصر صفات و ويژگيهاي آرمانشهراسلامي با بهره گيري از قران كريم ومتون اسلامي پرداخته ودر نهايت سيمائي كلي از عينيت آرمانشهر اسلامي در عصر ظهور و حضور انسان كامل حضرت مهدي موعود(عج) در چهار محور كلي:جهانشمول بودن وحكومت جهاني آرمانشهر اسلامي مهدي موعود(عج)،بهره گيري از تمامي قابليتها وقدرتها ونيروهاي مادي در آرمانشهر اسلامي مهدي موعود(عج)،تكامل شگرف علوم در آرمانشهر اسلامي مهدي موعود(عج)،اتصال آرمانشهر اسلامي مهدي موعود(عج) به عالم هاي بالا و عالم شهود و غيب؛ ارائه خواهد گرديد.

• مقدمه:

 آرمانشهر مكاني كه متضمن سعادت و خوشبختي، كامل زندگي مردم باشد؛ همواره در آرمانهاي آدمي نقش بسته است.آرزوي تحقّّق ايجاد جامعه اي ايده آل در تلفيق مفاهيم معنوي و مادّي، صورتهاي بياني مختلفي در قالب تفكرها و تمدّنهاي برخواسته از متن آن جامعه ها به خود گرفته است.
آرمانشهر گاه در صورت اساطير و عصر زرّين[1] و حماسه هاي بشري[2] جلوه گر گشته است و گاه در محك بازگوئي آرمانهاي نظامهاي حاكم.[3].
از افلاطون يوناني در كتاب جمهوري[4](347-427پ م) تا عصر اوج درخشش تمدن اسلامي با «انديشه هاي اهل مدينة فاضلة» فارابي ايراني[5] و «يوتوپيا» تامس مور فيلسوف قرون پانزده و شانزده انگلستان[6](1516م) و فرانسيس بيكن و... همگي كوشيده اند به توصيف آرماني شهري ايده آل يا همان آرمانشهر مطلوبشان بپردازند.
تحقق عدالت، دستيابي به حقيقت، طرح جامعة آرماني، مفاهيم خير و شر، برابري و برادري، مفاهيم عقلاني، شيوه هاي رستگاري آدميان، مشخصات حكمران و حاكم آرمانشهر، تحقق بهشت اين جهاني، و... همگي در انديشه هاي آرمان ورزانة انديشمندان آرمانشهر ذكر گرديده است.
تصويري كه از شهر آرماني در سيماي توصيفي نامبردگان ارائه گشته است؛ برحسب مواضع سياسي و مذهبي و ايدئولوژيكي و فرهنگي عصر خود بوده است.گاه آرمانشهر در اساطير گذشته جستجو شده است(عصر زرّين)؛ و گاه به صورت بازآفريني اي تكنولوژيكي و ايدئولوژيكي در آينده درآمده است.[7] گاه در افسانه ها و اساطير و افتخارات ملّي گذشته جستجو گرديده است[8] و گاه در يادآوري انتظار فرج، در دستيابي به آينده اي موعود براي ضعفاء و محرومان زمين، ترسيم گشته است.[9] •ورود به مساله باري، تمدن اسلامي به دليل دارا بودن ويژگيهاي خاص و منحصر به فرد خود، سيما و چهره اي خاصّ خود را از آرمانشهر مطلوب خود ترسيم مي نمايد.[10] اين آرمانشهر داراي صفات و ويژگيهاي منحصر به فردي در انديشة اسلامي است.بهره گيري از منابع و مراجع مربوط به اصول و ارزشهاي اسلامي و علي ا لخصوص قرآن كريم (هيچ تر و خشكي نيست مگر اينكه در قرآن كريم ذكر گرديده است)[11] و نيز سنت و سيرة رسول اكرم(به عنوان اسوة حسنة امّت اسلامي) و روايات رسيده از معصومان، مي تواند ما را به صفات و ويژگيهاي منحصر به فرد آرمانشهر اسلامي رهنمون باشد.

و نيز آرمان مهدويّت و انتظار با گرايش به مفهوم اميد به آيندة درخشان تاريخ در پرتو ظهور و حضور مهدي موعود(عج) در آخر الزّمان و تحقق ابعاد كامل آرمانشهر اسلامي و غايت كمال جوئي آدمي در تحقق ابعاد كاملة «خليفةالله في ارضه» در حكومت مهدي موعود(عج)، نمونه اي از تحقق عيني آرمانشهر اسلامي است كه در قرآن كريم به آن وعده داده شده است[12]. (و نريد ان نمّن علي ا لّذين استضعفو في الارض، و نجعلهم ائمة، و نجعلهم ا لوارثين.)[13] ضمن بر شمردن مهمترين صفات و و ويژگيهاي آرمانشهر اسلامي، در نهايت به بررسي مختصر برخي صفات و ويژگيهاي خاصّ حكومت حضرت مهدي(عج) در تحقق عيني آرمانشهر اسلامي ميپردازيم.

1) صفات و ويژگيهاي آرمانشهر اسلامي

 1-1) شهرعدالت:
برقراري عدالت عدل و قسط از مهمترين ويژگيهاي آرمانشهر اسلامي است.تعادل و اعتدال نيز از مفاهيم عدالت در آرمانشهر اسلامي است.(خير ا لامور اوسطها) در آرمانشهر اسلامي كه تحقق مكان زيستي مناسب درز بازآفريني اعمالي خدائي است؛ در پيروي از كلام پروردگار[14] به برقراري عيني عدالت و نيز قرار دادن مناسب هر چيز در جاي خود(معناي حقيقي عدل)[15] و خلق مناسب فضاها با اندازه هاي مناسب اقدام مي نمايد.

 1-2) شهر طهارت وپاكي:
تاكيد بر طهارت معنائي و محتوائي در ظاهر و باطن جزو ويژگيهاي آرمانشهر اسلامي است.همانطور كه پيكره هاي شهرهاي مسلمين، با مجاورت مسجد(محل معنا)، مدرسه(محل آموزش) و بازار(محل مادّه و كالا)، در هم آميخته اند؛ در آرمانشهر مطلوب اسلامي، تكيه بر «طيّب» شهر پاكي و بهزيستي معنائي و محتوائي، ظاهري و باطني تاكيد شده است.[16] اين پاكي ميتواند هم شهر سالم زيستي و سكونتي مادّي باشد. و هم پاكي روحاني و معنوي آرمانشهر را به همراه داشته باشد. و نشان از «مبرّي بودن بيماري، ناهنجاري و تهديد باشد،» [17] 1

-3) شهر ذكر و تذكّر[18]:
از آنجا كه از اهداف باري تعالي در آفرينش انسان، ذكر و تسبيح خالق متعال است؛(ما خلقت ا لجن و ا لانس ا لّلا ليعبدون)[19] از اهداف آرمانشهر اسلامي، دادن تذكّر مداوم به آدمي و يادآوري ذكر در همه ابعاد فضائي شهر است.هم تسلّط كالبدي عناصر معنوي بر سيماي شهري و هم همجواري عناصر معنائي و محتوائي در تمامي اجزاي شهر،مي تواند به پيدايش و احياي شهر ذكر بيانجامد.نمونه هاي خردتر فعلي، قرارگيري تكايا در معابر و راسته هاي شهري و نيز تسلّط كالبدي مسجد به عنوان عنصري اسلامي در شهرهاست.تلفيق تجسّم عناصر طبيعي نظير آب و فضاي سبز و پوشش گياهي در فضاهاي زيستي و عناصر نمادين، امكان «ذكر» را مهيا مي نمايد.

1-4) شهر اصلاح:
تذكر خداوند بر عمل صالحان در كنار ايمان[20] و اصلاح زمين، از موضوعاتي است كه در كتاب خدا تكرار گشته است.آرمانشهر اسلامي كه در پي تحقق مدينة فاضلة خداگونة زميني است؛ در اصلاح زمين و پاسداشت ميراث مشترك تمدّنها مي كوشد.و به ترميم ارتباط گسستة انسان و طبيعت برمي آيد.درآرمانشهر اسلامي، اصلاح و عدم فساد از صفات و ويژگيهاي خاصّ بستر شهري است.[21]

1-5) شهر شكر:
مرحوم علّامه طباطبائي در معناي شكر مي فرمايد:«شكر عبارتست از بكار بستن هر نعمتي در جاي خودش،به طوري كه نعمت، ولّي نعمت را بهتر وانمود كند.» [22] و لذا آرمانشهر اسلامي شهر شكر و بهره گيري مناسب از محيط زيست، زيست بوم، استعدادها، پتانسيّلها و قابليّتهاي مادّي و معنوي است.پرهيز از كفران نعمت، اسراف و تبذير از جلوه هاي آرمانشهر اسلامي است.

 1-6) شهر وحدت:
وحدت فرد با جامعه، وحدت جامعه با محيط، وحدت اجزا در كلّ، وحدت در نگرش، وحدت در كالبد و سيماي شهري، وحدت در پراكندگي يكسان و متناسب اجزاي شهري(در عين توجّه به مفهوم عدالت)، وحدت مردم شهر با مسئولان و بالعكس،وحدت تفكر در رسيدن به خشنودي خالق يكتا، وحدت نظر و عمل؛ همگي نشانه هائي دالّ بر وحدت در آرمانشهر اسلامي است. آرمانشهر اسلامي وحدت خالق را با وحدت اجزاي خود به نمايش مي نهد. آرمانشهر اسلامي،انعكاسي از يگانگي و توحيد خالق جهان را در خود نمود مي دهد[23]

1-7) شهر حفيّّ:
« حفيّّ به معناي زندگي وحيات، ضد مرگ و نابودي، داراي روح، رشد و شكوفائي و باروري است.»[24] در آرمانشهر اسلامي، همه چيز زنده است و در پي شكوفائي و بالندگي در رسيدن به هدفي واحد (قرب الهي) اين زنده بودن هم حكايت از سرزندگي معنائي و روحي و رواني ساكنان آن است و هم نشان از كاربرد گزارة تكنولوژيكي در تمامي اجزاي شهري همگون با طبيعت و محيط زيست شهري دارد. آرمانشهر اسلامي، شهر زندگي است.

 1-8) شهر امن:
آرمانشهر اسلامي، شهر امنيّت و صلح و اطمينان خاطر است.« ايمان و مومن نيز از ريشة امن اند»[25] وجود ايمان و افراد مومن درشهرآرماني اسلامي، حكايت از امن بودن شهر دارد و بالعكس. آرمانشهر اسلامي امنيت را در نظر و عمل براي شهروندان فراهم مي آورد.امنيت رشد و تعالي در آرمانشهر اسلامي موجود است. آرمانشهر اسلامي شهر امنيت و صلح است.اطمينان خاطر جسم و روح شهروندان در عينيت و ذهنيت هاي شهري جاري است.

1-9) شهر شأن واقعي انسان در مقام خليفةالهي:
برخي آيات قرآن كريم به نحوي به مقام انسان در جهان هستي اشاره دارند.[26] انسان به مناسبت مقام خليفةالهي خود، مكان زيستي اي متناسب با مقام خود را ميطلبد؛ آرمانشهر اسلامي در پاسخ به اين نياز شهري متناسب با شأن حقيقي آدمي است.در آرمانشهر اسلامي،اين آدمي است كه بر محيط مصنوع تسلّط دارد و نه محيط مصنوع بر آدمي.در آرمانشهر اسلامي تاكيد بر تمامي ابعاد وجودي آدمي است و نه انحصاراً بر بعد مادّي وي.فضاهاي آرمانشهر اسلامي در تناسب با شأن واقعي انسان، با پرداختن به ابعاد انساني، محيط زيست، و القاي احساس قرب است نه غربت. آرمانشهر اسلامي در تلاش بر تداعي مفاهيم و معاني اي است كه بر ارتقاء معنوي و مادي آدمي بيافزايد.
آنچه ذكر گرديد صرفاً برخي صفات و و ويژگيهاي آرمانشهر اسلامي است و نه تمامي ابعاد وجودي متحققة ويژگيهاي آرمانشهر اسلامي. در انديشة رويكرد به آرمانشهر، اسلام به طور عام و تشيّّع به طور خاصّ داراي جهت گيري اي است كه نشان از رويكرد آينده نگرانة و امكان تحقق تاريخي پيدايش آرمانشهر اسلامي در ظهور و حضور انسان كامل، امام دوازدهم شيعيان مهدي موعود بقية الله(عج) را داراست.[27] اين انديشة تحقق ظهور و حصول به شهر آرماني آرمانشهر، داراي صفات و ويژگيهاي منحصر به خود مي باشد كه پس از ظهور آقا امام زمان (عج) صورت عيني به خود خواهد پذيرفت.