سلام بر تو اى عيد اولياء خدا «فنحن قائلون السلام عليك يا شهرالله الاكبر و يا عيد اوليائه‏»، آن گاه چون اين دوست عزيز از ما مفارقت مى‏كند، ما در آخر ماه مبارك اين چنين مى‏گوييم: سلام بر تو اى بزرگترين ماه كه به خدا انتساب دارى و سلام بر تو اى عيد اولياء الهى. اين سلام توديع است، چون تنها ماهى كه اسمش در قرآن كريم است ماه مبارك رمضان است: عارفان هر دمى دو عيد كنند عنكبوتان مگس قديد (3) كنند (4) كار عنكبوت آن است كه بتند و با اين تارها مگس صيد كند و قرمه درست كند.

 كارعنكبوت آن است كه مگس را ذخيره كند، قديد كرده و قرمه درست كند و كارش غير از ذخيره كردن چيز ديگرى نيست، اما عارف در هر دم و هر نفس دو عيد دارد كه سعدى گفت: هر نفسى كه فرو مى‏رود ممد حيات است و چون برمى‏آيد مفرح ذات؛ پس در هر نفسى دو نعمت موجود است و بر هر نعمتى شكرى واجب؛ لذا عارف درهر دم دو عيد دارد. بهرحال، بهترين دمى كه انسان دارد در ماه مبارك رمضان است كه «انفاسكم فيه تسبيح‏»؛ نفس كشيدن دراين ماه «سبوح قدوس‏» گفتن است؛ لذا امام سجاد(ع) مى‏فرمايد: سلام بر تو اى عيد اولياى الهى.

 اين كه مى‏بينيم در آخر ماه مبارك رمضان عيد فطر مى‏گيرند، چون جايزه‏هاى يك ماه را به ما مى‏دهند؛ در حقيقت محصول ماه مبارك رمضان است. اين ضيافة الله، آن لقاء الله را در بردارد و عظمت از آن ماه شوال نيست، بلكه عظمت از آن ماه مبارك رمضان است كه نتيجه يك ماهه را در روز عيد مى‏دهند. روز عيد است و من مانده دراين تدبيرم كه دهم حاصل سى روزه و ساغر گيرم «السلام عليك يا اكرم مصحوب من الاوقات و يا خير شهر فى الايام و الساعات.‏» (5) امام سجاد(ع) چندين بار به اين ماه سلام مى‏كند. ماه اگر يك زمانى گذرا بود و باطن و سّفر و حقيقت و روح و جانى نداشت، اين ولى الله كه به او سلام نمى‏گفت. آيا اين‏ها معاذ الله نظير اشعار خيالى شعراست كه بر خطابه‏هاى خيالى حمل شود كه مثلا به كوه و يا آثار مخروبه خطاب مى‏كنند، يا نه اين ماه يك حقيقتى دارد. مى‏گويد: ما خيلى دوست داشته و داريم، اما هيچ دوستى به عظمت اين ماه نبود. يك ماهى كه نه هيچ روزى مثل روزهاى او بود و نه هيچ شبى مثل شب‏هاى او. ماه چه و چگونه خواستن از خداوند «السلام عليك من شهر قربت فيه الامال و نشرت فيه الاعمال‏»؛ سلام بر ماه آرزوهاى مشروع و اعمال مرفوع .

 سلام ما بر تو اى ماهى كه آرزوها دراين ماه نزديك شد و ما فهميديم كه چه بخواهيم، لذا آرزوهاى طولانى نمى‏طلبيم. و از طول امل آزاد شديم و برآمدن آرزوهاى مشروع ما نزديك شد. درهمين دعاى سحر ماه مبارك رمضان، امام سجاد(ع) به ما آموخت كه به خدا عرض كنيم: خدايا، آن‏ها كه تو را نمى‏شناسند و عبادت نمى‏كنند، آن‏ها را روزى مى‏دهى و اين همه مار وعقرب‏ها را خدا تامين مى‏كند، پس حيف است كه انسان تمام حاجت‏ها را در محور ماده و ماديات خلاصه كند. آن‏ها كه اصلا خدا را نمى‏شناسند و عبادت نمى‏كنند، نظير اين همه كفار و منافقين، خداوند آنها را درعالم تامين مى‏كند، پس آيا صحيح است انسان تلاش و كوشش خود را بر اين صرف بكند كه از خدا طبيعت و دنيا بطلبد؟ امام مى‏فرمايد: سلام بر اين ماه كه فهميديم دراين ماه از خدا چه بخواهيم. آرزوهاى طولانى نداشته باشيم، بلكه چيزى بخواهيم كه براى ما بماند. وقتى اين آيه نازل شد: «و كاين من دابة لا تحمل رزقها الله يرزقها»، (6) مهاجرين از مكه به مدينه هجرت كردند. چون اينها وقتى مى‏خواستند از مكه به مدينه هجرت كنند، كسى به آنها اجازه نمى‏داد تا اموالشان را هم منتقل كنند يا بفروشند و مى‏گفتند: اگر خواستيد از مكه به مدينه برويد بايد با دست‏ خالى برويد. وقتى اين آيه نازل شد كه هيچ جنبده‏اى، چه اهل پس‏انداز باشد يا نباشد، نيست كه از جايى به جايى حركت ‏بكند، مگر اين كه خدا روزى او را مى‏دهد؛ معنايش اين است كه همه درعالم روزى خدا را مى‏خورند.

 جنبده‏ها دو قسم‏اند: بعضى اهل پس‏انداز و ذخيره‏اند مثل موش و مورچه‏ها؛ و بعضى آزادانه زندگى مى‏كنند، مثل كبوترها، گنجشك‏ها، بلبل‏ها كه اينها اهل ذخيره و پس‏انداز نيستند. دراين آيه فرمود: هم آن موش و مورچه را كه اهل پس‏اندازند خدا روزى مى‏دهد، هم كبوتر و بلبل و گنجشك را كه اهل ذخيره نيستند؛ اينطور نيست كه فقط موش‏ها را خدا تامين كند و بلبل‏ها را تامين نكند، وقتى اين آيه نازل شد، مسلمين از مكه به مدينه هجرت كردند. گفتند ما روزيمان را كه از جايى به جايى حمل نمى‏كنيم، بالاخره خداى مكه خداى مدينه هم هست. اگرما را در مكه اداره مى‏كند درمدينه هم اداره مى‏كند. با دست‏ خالى آمدند و در مسجدهاى مدينه ماندند و مهاجر ناميده شدند؛ خدا آنها را تامين كرد. اين چنين نيست كه اگر انسان روح بلند نداشته باشد، به او خوش بگذرد و يا اگر روح بلند و عظيم داشت در جهان تلخكام باشد.

 انسان اگر ذهن و جانش را به چيز درستى مشغول نكند، او آدم را به چيز نادرستى مشغول مى‏كند؛ تا آدم اين نفس و ذهن و مركز انديشه را مشغول نكند او آدم را مشغول مى‏كند؛ فرمود: ما دراين ماه فهميديم از خدا چه بخواهيم، اعمالمان باز و آرزوهايمان بسته شد. جلو آرزوهايمان را گرفتيم و دست ‏به كار شديم. وداعى غم انگيز با يارى عزيز «السلام عليك من قرين جل قدره موجودا و افجع فقده مفقودا»؛ سلام بر تو اى نزديكى كه وقتى بودى گرامى بودى و حال كه در آستانه رفتن هستى، رفتنت فاجعه است و ما را غمگين مى‏كند همچون كسى كه عزيزترين عضو خانواده‏اش را از دست‏ بدهد. «و مرجو آلم فراقه‏»؛ سلام بر تو اى تكيه‏گاه اميد كه درهنگام مفارقت، ما را متالم و رنجور كردى. آن ماه كه در جان انسان رسوخ داشت، وقتى از جان فاصله مى‏گيرد جايش را غم پر مى‏كند. آن فهميدن‏ها و صفاى ضمير ديگر نيست. آن نشاطى را كه انسان در ماه مبارك رمضان براى نثار و ايثار دارد درغير ماه مبارك رمضان ندارد.

 اگر انسان دراين ضيافت ‏حق از خدا، غنا و بى‏نيازى طلب كند، چيزى او را به خود متوجه و مشغول نمى‏كند؛ نه از كسى مى‏ترسد و نه از بذل جان دريغ مى‏كند. «السلام عليك من اليف آنس مقبلا فسر و اوحش منقضيا فمض‏»؛ (7) سلام بر تو اى دوست ‏با الفت كه وقتى آمدى، ما را مسرور كردى و وقتى رفتى، ما را گداختى و رفتى، داغ زدى و رفتى! اين حرف، حرف يك انسانى است كه با باطن روزه اين ماه و با باطن ليله قدر در تماس بوده است. وداع با ماه رقت قلوب و قلت ذنوب «السلام عليك من مجاور رقت فيه القلوب و قلت فيه الذنوب‏»؛ سلام بر تو اى همسايه عزيز كه در مجاورت و جوار رحمت تو بوديم. تو همسايه‏اى بودى كه دراين مدت دل‏ها رقيق مى‏شد و گناهان كم. در مناطق ييلاقى و در سرزمينى كه سبز و خرم است چشمه معدنى مى‏جوشد، چون با املاح و رسوبات همراه است، اين آب زلال نيست كه راه خود را طى كند و راه باز كند و تشنه‏ها را سيراب كرده و به مقصد برسد، بلكه با رسوبات و املاح همراه است. اين آب زلال است كه وقتى از چشمه مى‏جوشد راه خود را باز مى‏كند و راه كسى را هم نمى‏بندد؛ همه اين درخت‏ها و گياهان تشنه سر راه را هم سيراب مى‏كند تا به دريا برسد، اين خاصيت آب زلال است كه اصلا به دنبال تشنه مى‏رود تا سيرابش كند. سرش را به سنگ مى‏زند و تلاش و كوشش مى‏كند كه خود را به تشنه‏ها برساند اما اگر اين آب رسوبى باشد همين كه مى‏جوشد راه خود را مى‏بندد.

 بعد از چند سال درآن مزرع، تلى از سنگ پيدا شده و همه آن سرزمين‏هاى سبز، خشك مى‏شود و از او چيزى روئيده نمى‏شود. اين آب وقتى زلال و صاف نباشد جلوى خودش را هم مى‏بندد؛ افكار و انديشه در دل‏ها هم همين طور است، اگر زلال باشد از جان مى‏جوشد، با زبان و قلم منتشر مى‏شود، به گوش و چشم مى‏رسد و از آنجا به دل‏هاى ديگران مى‏رسد؛ لذا يكى از القاب عالم «ماء معين‏» است كه ريشه اصلى آن درباره حضرت ولى عصر (عج) است كه يكى از القاب مبارك آن حضرت «ماء معين‏» است: «قل ارايتم ان اصبح ماءكم غورا فمن ياتيكم بماء معين‏». (8) ماء معين يعنى آب جارى؛ آبى كه چشم، آن را مى‏بيند. علم وعالم را ماء معين مى‏گويند، چون مانند چشمه زلال است كه مى‏جوشد.

 حرفى كه مى‏زند، چيزى كه مى‏نويسد، علمى است كه از جان او تراوش كرده و به گوش و چشم شخصى رسيده است و او مى‏فهمد و به ديگرى مى‏گويد، ديگرى هم مى‏فهمد و به بعدى مى‏گويد. اين مانند يك چشمه زلالى است كه بالاخره به اصلش مى‏رسد اما افكار و انديشه و خيالات باطل مانند همان رسوبات و املاح معدنى‏اند كه همان جا قلب را مى‏بندند؛ كم كم اين قسى مى‏شود، وقتى كه دل بسته شد، نه چيزى از آنجا سرايت مى‏كند و به ديگران مى‏رسد و نه حرف ديگران به آنجا مى‏رسد. نه حرف او درغير مؤثراست و نه حرف غير دراو مؤثر مى‏باشد. امام سجاد(ع) فرمود: دل‏ها دراين ماه نرم و رقيق و گناهان دراين ماه كم مى‏باشد. ماه پيروزى بر شيطان «السلام عليك من ناصر اعان على الشيطان و صاحب سهل سبل الاحسان‏»؛ سلام بر تو اى رفيقى كه كمك كردى تا ما بر شيطان مسلط شديم. انسان دراين ماه بر شيطان مسلط مى‏شود. به خاطرات شيطانى گوش فرا نمى‏دهد.

تو براى ما مصاحب خوبى بودى كه ما توانستيم بر شيطان پيروز شويم. ما نه تنها در بعد سلبى از دست ‏شيطان نجات پيدا كرديم كه كار بد نكرديم، بلكه در بعد اثباتى هم پيروز شديم. راه‏هاى خير را خوب و به آسانى طى كرديم. اگر درغير ماه مبارك رمضان كار خير را به سختى انجام مى‏داديم، دراين ماه به آسانى انجام داديم، تو باعث ‏شدى كه ما راه احسان را با سهولت طى كرديم. ماه آزادى «السلام عليك ما اكثر عتقاء الله فيك‏» سلام بر تو اى ماهى كه چقدر بنده‏ها را خدا دراين ماه آزاد كرده است. خدا آنها را كه گرفتار آتش و رذائل اخلاقى بودند، از دست اين بندها آزاد كرد و نعمتى بهتر از آزادى نيست. امام صادق(ع) فرمود: «من رفض الشهوات فصار حرا»؛(9) اگر كسى شهوت را ترك كند، آزاد مى‏شود و نعمتى بالاتر از آزادى و آزادگى و حريت نيست كه انسان گرفتار شهوت و غضب و برده هوى نباشد و زمامش را به دست هوسش نسپرد.

 «و ما اسعد من رعى حرمتك بك‏»؛ چقدر سعادتمند شد آن كسى كه احترام تو را حفظ كرد و مواظب بود تا دراين ماه حرف بد نزند، خيال و گناه بد نكند. ماه محو كننده گناه «السلام عليك ما كان امحاك للذنوب و استرك لانواع العيوب‏»؛ سلام بر تو اى حقيقت ماه مبارك رمضان كه تو محوكننده گناه هستى و پوشاننده‏تر از هر چيزى نسبت‏ به عيوب انسان. عيب را مى‏پوشانى و گناه را محو مى‏كنى. اول پوشاندن و ستر و بعد مغفرت است. خداى سبحان اول مى‏پوشاند، كه آبروى انسان محفوظ باشد، بعد مى‏بخشد. اين ستار زمينه آن غفار را فراهم مى‏كند. انسان تا بتواند آبروى ديگران را حفظ كند، خدا هم آبروى او را حفظ مى‏كند، مؤمن حق ندارد كارى بكند كه ذلت‏آور باشد.

«السلام عليك ما كان اطولك على المجرمين‏»؛ سلام بر تو اى ماه مبارك رمضان كه براى افراد تبهكار خيلى طولانى هستى و رمضان براى او حكم چندين ماه است. «و اهيبك فى صدور المؤمنين‏»؛ ماه مبارك رمضان در دل‏هاى مؤمنان با يك هيبت و ابهت و جلال و هيمنه و شكوه تلقى مى‏شود. وداع با ماه بى‏رقيب «السلام عليك من شهر لا تنافسه الايام‏»؛ سلام بر تو اى ماهى كه هيچ ماهى با تو مسابقه و رقابت ندارد. در منافسه وقتى انسان مى‏دود و مسابقه مى‏دهد، نفس نفس مى‏زند تا به مقصد برسد. خداى سبحان هم فرمود براى گرفتن فضائل، منافسه بدهيد: «فليتنافس المتنافسون‏»؛ شما نفس نفس بزنيد تا آن شى‏ء نفيس و ارزنده را بگيريد. هيچ ماه و ايام و ليالى و لحظاتى با تو منافسه نمى‏كند و رقابت ندارد. تو پيشگامى و همه يازده ماه سال به دنبال تواند.

 اين چنين نيست كه انسان بگويد در ماه مبارك رمضان حرف‏ها را مى‏شنوم و بعدا عمل مى‏كنم. اگر فعلا عمل نشود بعدا هم عمل نمى‏شود؛ چون زمان‏هاى ديگر آن قدرت را ندارد كه با ماه مبارك رمضان در كسب توفيق انسان رقابت كنند. «السلام عليك غير كريه المصاحبة و لا ذميم الملابسة‏»؛ سلام بر تو، دراين مدتى كه مهمان ما بودى يا ما در خدمت ‏شما بوديم، هيچ رنجى نديديم. از مصاحبت ‏با شما خسته نشديم. در خدمت ‏شما بوديم و لذت برديم، ذم، كراهت و مانند آن از شما مشاهده نكرديم. تو مهمان خوبى براى ما بودى. «السلام عليك كما وفدت علينا بالبركات و غسلت عنا دنس الخطيئات‏». سلام بر تو اى ماه گرامى مبارك رمضان كه بركت آوردى، ما را شستشو كردى و رفتى و بعدا اگر آلوده شديم به دست‏خود آلوده شده‏ايم والا تو ما را تطهير كردى و رفتى. ما احساس سبكى مى‏كنيم.

 مهمان بى ‏زحمت «السلام عليك غير مودع بر ما و لا متروك صيامه ساما»؛ سلام بر تو كه درهنگام توديع، ما احساس خستگى نكرديم. انسان وقتى مهمان را با تشريفات پذيرايى مى‏كند، خود دراين مدت خسته مى‏شود؛ اما ايشان مى‏فرمايد ما خسته نشديم، ما از روزه گرفتن كه پذيرايى تو بود خسته نشديم و رنجى احساس نكرديم، بلكه براى ما گوارا بود. «السلام عليك من مطلوب قبل وقته و محزون عليه قبل فوته‏»؛ سلام بر تو، قبل از اين كه بيايى ما انتظار تو را داشتيم و الان هم هنوز نرفته‏اى مقدارى مانده است.

 ولى همين كه مى‏خواهى بروى ما را غمگين كرده‏اى. «السلام عليك كم من سوء صرف بك عنا و كم من خير افيض بك علينا»؛ سلام براين مهمان گرانقدرى كه به بركت تو، خدا خيلى از بلاها را از ما برداشت و خيلى از بركات را به ما داد. ما در حقيقت مهمان تو بوديم، نه تو مهمان ما. «السلام عليك و على ليلة القدر التي هي خير من الف شهر»؛ اين زيارتنامه است، اين سلام توديع است، سلام بر تو اى ماه، سلام بر ليلة القدرت، آن شب قدرى كه از هزار ماه - تقريبا هشتاد سال - بالاتر است. «السلام عليك ما كان احرصنا بالامس عليك و اشد شوقنا غدا اليك‏». سلام بر تو اى ماهى كه ما ديروز خيلى حريص بوديم كه شما بيايى و فردا هم خيلى مشتاقيم كه زيارتتان كنيم؛ اين طور نيست كه به عنوان يك اداء وظيفه اين مراسم توديع را انجام بدهيم.

 «السلام عليك و على فضلك الذى حرمناه و على ماض من بركاتك سلبناه‏»؛ سلام بر تو و فضيلت تو، سلام بر تو و بركات تو. «اللهم انا اهل هذا الشهر الذى شرفتنا به و وفقتنا بمنك له حين جهل الاشقياء وقته و حرموا لشقائهم فضله‏»؛ خدايا آن توفيق را دادى كه ما اهل اين ماه باشيم، در حالى كه عده‏اى از فضيلت اين ماه محروم شدند و منشاء حرمان آنها نيز شقاوتشان بود كه به سوء اختيار خود آنان فراهم شد.

 «و انت ولى ما آثرتنا به من معرفته و هديتنا له من سنته‏»؛ پروردگارا، تو مولى و سرپرست مايى، درآنچه ما را براى شناخت آن برگزيده‏اى و راهنمايى نموده‏اى كه روش آن را طى نماييم. «و قد تولينا بتوفيقك صيامه و قيامه على تقصير و ادينا فيه قليلا من كثير». و در پرتو توفيق تو، به روزه و نماز آن با اعتراف به تقصير نايل آمديم و اندكى از وظايف بسيار را ادا نموديم. «اللهم فلك الحمد اقرارا بالاسائة و اعترافا بالاضاعة و لك من قلوبنا عقد الندم و من السنتنا صدق الاعتذار». پروردگارا! تو را در حالى ستايش مى‏كنم كه به بد رفتارى خود اقرار و به ضايع نمودن نعمت احكام تو و عمر خويش اعتراف داريم. و براى توست از طرف دل‏هاى ما پيمان پشيمانى و از ناحيه زبان پوزش طلبى صادقانه. «فاجرنا على ما اصابنا فيه من التفريط اجرا نستدرك به الفضل المرغوب فيه و نعتاض به من انواع الذخر المحروص عليه‏».

پس اجر مصيبت ‏بر تفريط دراين ماه را چيزى قرار ده تا به وسيله آن، فضيلتى كه مورد رغبت است نائل آييم و به جاى آن از انواع ذخايرى كه بر آن تشويق شده عوض به دست آوريم. «و اوجب لنا عذرك على ما قصرنا فيه من حقك‏». و از باب: كتب ربكم على نفسه الرحمة. پذيرش پوزش را براى ما مقرر نما تا حق تقصير شده شما بخشوده گردد. «و ابلغ باعمارنا ما بين ايدينا من شهر رمضان المقبل فاذا بلغتناه فاعنا على تناول ما انت اهله من العبادة و ادنا الى القيام بما يستحقه من الطاعة‏»؛ وعمر ما را تا ماه مبارك آينده طولانى بفرما و هنگامى كه ما را به آينده آن رساندى ما را كمك فرما تا آنچه در خور شماست عبادت نمائيم و آنچه سزاوار توست طاعت كنيم «و اجر لنا من صالح العمل ما يكون دركا لحقك فى الشهرين من شهور الدهر»؛ و توفيق انجام كار نيك را بطور جارى و مستمر بهره ما فرما تا آنچه حق و شايسته شما است در تمام ماه مبارك رمضان كه در مدت عمر ما پيش مى‏آيد جبران شود.

 «و اجبر مصيبتنا بشهرنا و بارك لنا فى يوم عيدنا و فطرنا». پروردگارا، هجران ماه مبارك را كه مصيبت ماست جبران فرما و براى ما در روز عيد فطر بركت مقرر نما... و با سپرى شدن اين ماه ما را از هر تباهى بيرون بياور... و هر پاداشى كه به افراد شايسته و واجد شرايط اين ماه مرحمت مى‏كنى، به ما نيز لطف فرما، زيرا فضل تو تمام‏ شدنى نيست، بلكه همواره جوشان است. و ثواب همه كسانى كه تا قيامت در آن ماه روز مى‏گيرند يا عبادت مى‏كنند براى ما ثبت فرما... آمين.