يكی از نكات قابل توجه در انديشه‏ورزی آدميان،تامل و تفكر درباره «آينده» است. «آينده پژوهی» در قالبهای مختلفی چون دينی،فلسفی، سياسی و...در تاريخ زيست بشری رواج داشته‏است. همه اديان در قالب تئوريهای آينده پژوهانه،نهايت جهان را «نهايتی ديگر» و در واقع ايجاد جامعه‏ايده آل بشری دانسته‏اند.در اين ميان، اديان ابراهيمی ياغير ابراهيمی، هر كدام به نحوی از آينده و پايان آن‏گفته‏اند، اما آيا در ميان فيلسوفان سكولار و يا در جوامع‏سكولار نيز از آينده پژوهی بدين معنا سخن رفته‏است؟ در پاسخ به اين سوال بايد گفت كه: نظر به‏وجود فطرت آينده جويانه و برتری‏طلبانه در بطن‏آدمی،اين نگرش در ميان فلسفه‏های سكولار نيزموجود است و گرچه در جامعه نيست‏انگار، و«نيهيليسم» توجه به عالم غيب و ماورای طبيعت وجودندارد، اما حداقل آينده پژوهی را به عنوان نسخه‏ای‏برای از ميان بردن دردهای اجتماعی‏شان در نظرگرفته‏اند.

 «ياسپرس»، يكی از اين فيلسوفان غربی است‏كه در پی چاره جويی درد جامعه سكولار، مبنی بر جدإ شدن انسانها در حال و گير كردن در سكون زمانه، به‏فلاسفه پيشنهاد می‏دهد كه در حوزه جامعه‏های‏سكولار به نوعی فلسفه در باب آينده دست بزنند. گرچه در تعليمات سكولاريسم، اين مضمون به‏طوری است كه می‏گويد بی خدا زندگی كنيد، و بی‏حضور او به تنظيم و تمشيت در امور بپردازيد. در عين‏حال توجه به آينده پژوهی در ميان آنها رواج می‏يابد.
تاملی در نظريه‏های فلسفی - سياسی قرن بيستم وقبل از آن، نشان عمل فلاسفه غربی به اين گفته«ياسپرس» است. الوين تافلر، مارشال مك لوهان، كارل‏پوپر، فرانسيس فوكوياما و ساموئل هانتينگتون، هر يك‏به نحوی از آينده سخن گفته‏اند. آينده پژوهی آنها -البته نه به مانند انديشه‏های مدينه فاضله و فلاسفه‏يونانی، چون افلاطون و ارسطو بلكه - نوع جديدی ازآينده پژوهی كه حقاً و انصافاً در بسياری از رگه‏های آن،نوعی «بحران» و «اضطراب» از آينده نيز ديده می‏شود،می‏باشد.
كارل پوپر می‏نويسد:«آينده كاملاً باز است و مامی‏توانيم در آن تاثير بگذاريم. بدين ترتيب بارمسووليت سنگينی بر دوش ما گذارده شده ولی ماچيزی نمی‏دانيم.» به راستی چرا آينده در اين آينده پژوهی فلسفی‏پوپری چنين مغشوش است. به تعبير او گرچه آينده بازاست، اما «ما چيزی نمی‏دانيم»؛ زيرا به تعبير پوپر: «تاريخگران در صدد پيش‏بينی آينده هستند، حال‏آنكه امور واقعی در تاريخ همواره به صورت انقلاب‏است كه اساساً قابل پيش‏بينی نيست ؛ يك نمونه‏اش‏انقلاب الكترونيك » نظر پوپر درباره آينده با رويكرد به تكنولوژی است.او آينده را با همين واقعيات محسوس تبيين می‏كند ؛ ويا موجهای آينده پژوهی «الوين تافلر» آينده را با همين‏اسباب تكنولوژيك می‏بيند، يعنی اسباب تكنولوژيك،آينده ديگری را رقم خواهد زد؛ به طور مثال انقلاب‏الكترونيكی، حوادث جديدی را در عالم به وجودخواهد آورد
اما در اين سخن، جای اين سوال نيز باقی‏است كه اين حوادث دارای چه كميت و كيفيتی‏هستند؟ حدود آنها چيست؟ و... پاسخ به اين سوالات از منظر اين انديشمندان‏ناممكن است ؛ چرا كه اكنون تكنولوژی فربه‏تر از آدمی‏است! و اين تكنولوژی است كه انسان جامعه سكولار ويا همه جهان معاصر را به دنبال خود می‏كشد تا درآينده راهی برايش تصوير كند! در آينده پژوهی فوكوياما و هانتينگتون با عناوين«پايان تاريخ و آخرين انسان» و «برخورد تمدنها» نيزاساساً آينده در اختيار زورمداران، قدرتمندان وصاحبان نيروهای نظامی است. اين آينده اساساًتوجهی به هويت انسانی و نقش ارزشهای انسانی درزيست او وجود ندارد. آينده پژوهی هانتينگتون، به‏درگيريهای فرهنگی عقيدتی گرايش دارد و خط آينده‏در آن، سراسر همراه با بحران و اضطراب است. در اين ميان، برخی از فلاسفه از جوامع نيهيليسم‏غربی، با نگرشی از نوع ديگر البته از آينده سخن‏گفته‏اند، در سخنان آنها تفكر ديگری ديده می‏شود. ازهمان سنخ تفكری كه در ايده‏های »فرد ريش نيچه«درباره گفتمان آينده و هراس از همه‏گير شدن «نهيليسم»در جامعه‏اش سخن می‏گويد و انديشه اومانيسم(انسان‏محوری) را با تمام علوم، هنرها و سياستش به باد انتقادمی‏گيرد و با نگاهی به «شرق»، «از ابر انسان» سخن‏می‏گويد و زمان حاضر را، پلی به سوی آينده می‏داند.او «انسان كامل»خود را برای شدن از «شرق» می‏گيردبه تعبير او «بامداد زرتشت می‏رسيد و شامگاه فرهنگ‏اروپايی ما»، چرا كه بی «ابرانسان» پل زمان در نورديده‏نمی‏شود. او بايد باشد و بيايد تا پل زمان درنورديده‏شود. او می‏گويد: «خود هم، آينده‏ای هم، پلی برای‏آينده. و نيز دردا همچون عاجزی مانده بر اين پل...»
هيدگر، فيلسوف آلمانی هم از «پلن سخن‏می‏گويد: پل زمان است و ما مردمانيم، مردمانيم كه‏می‏گذريم از پل بايد بگذريم و فراتر از آن برويم و خودتبديل بشويم به مردانی فراتر رفته. يعنی بشويم «ابرانسان». موج پست مدرنيسم، شايد خواهان رهايی از زنجيرمدرنيته باشد، اما آيا اين فلسفه، رهاننده است؟ به‏تعبيری: «از پل هم بگذری، با سرپناهت چه می‏كنی؟ آسمان‏دو سوی پل يكی است. فراتر می‏روی. از پل زمان‏می‏گذری .اما از آسمان كه بالاتر نمی‏روی. ابر يا ابرانسان كه نمی‏شوی...» برای بالا رفتن، نيازی ديگر هست كه در اين‏آينده‏پژوهی‏ها نيست. گرچه پوپر هم آينده را كاملاً باز می‏داند اما كدام‏آينده؟
نيچه می‏گويد: «ما كسانی بی‏پناه و بی‏خانه‏ايم...ما كودكان آينده،چگونه می‏توانيم در زمانه خود خانه بيابيم؟... آن يخی‏كه هنوز مردمان را حفظ می‏كند، سخت نازك شده‏است، بادی كه يخها را آب می‏كند، وزيدن گرفته است.ما كه بی‏خانه‏ايم، نيرويی شده‏ايم كه يخها و هر واقعيت‏نازكی را می‏شكند.» اين كدام بی‏خانگی است كه يخهای واقعيت رامی‏شكند و انسان را هر روز فرو می‏برد؟ اين كدام يخ‏است كه هر روز سخت نازكتر شده و جان آدمی را به‏دريای سرد مردن می‏اندازد. اين تعبير نيچه درست‏است. بی‏خانگی انسان، از فرار او، از هر واقعيت‏متافيزيكی مهمتر است، آنجاست كه آينده در چنين‏نگرشهايی، با بحران همراه است، يا اضطراب درون آن‏است و يا نقش آدمی و حرمت انسان بودن در آنها،اصولاً ناديده انگاشته می‏شود.
همين خانه است كه درآثار فلاسفه اسلامی، نمود بارزی در آينده پژوهی آنهادارد. به تعبير فلاسفه اسلامی، اساساً مدينه فاضله‏آينده در اقليم هشتم است، اقليمی كه «ناكجاآباد»ی‏است يعنی همان خانه، همان خانه‏ای كه در برابربادهايی سرد و سوزان، جان آدمی را در خود حفظمی‏كند. همان خانه‏ای كه تحت سايه سنت الهی شكل‏گرفته است و هويت انسانی انسانها را در ارتباط با آن‏معنا می‏بخشد. ظهور و افول ايسم‏های آينده‏گرايانه‏در غرب ،نشان‏از رواج نوعی غيب‏گويی است كه جز در مواردی -هنگام نقد وضعيت جامعه مدرن و سكولار - اساساً برپايه‏ای مستحكم استوار نيست.
سنت الهی و اراده‏انسان در مكتب آينده پژوهانه دينی، شكل دهنده،مستحكم‏ترين نوع آينده پژوهی است كه در آن نه تنهااضطراب و بحران راهی ندارد، بلكه نقطه سكينه وآرامش روحی و جانی انسانهاست .برای آن‏ها انتظاری‏را ترسيم می‏كند كه اراده الهی نيز بدان تعلق گرفته است ؛ يعنی خانه، خانه امن است و انسان‏بدان امنيت می‏يابد و انتظار، انتظار مباركی است كه هم‏حال را می‏سازد و هم آينده را. هم پل را مستحكم‏می‏كند، هم آسمان پل برای انسان گشوده است.
آينده پژوهی اسلامی، مستحكم‏ترين آينده پژوهی‏است كه در آن، هم انسان مومن مورد اجر و قرب قرارگرفته است و هم همه اشيای جهان به تعادل می‏رسند.آنجا كه حق می‏گويد: «و نريدان نمن علی‏الذين‏استضعفوا فی‏الارض ونجعلهم الائمه و نجعلهم‏الوارثين» راهی برای آينده آغاز می‏شود، كه اكنون را نيزمی‏سازد و تبديل و «تحويلی» در اين سنت نيز رخ‏نمی‏دهد. تمام انديشه‏های بشری آينده پژوهانه جوامع‏سكولار و نيهيليست، در قيد و بند محسوساتند. چنين‏است كه نيچه می‏گويد: «مدت زمانی است كه كل‏فرهنگ اروپايی ما به سوی فاجعه‏ای پيش می‏تازد، باشتابی افزون شونده، از دهه‏ای به دهه ديگر، بی‏قرار،پرخاشگر، با سر، همچون رودخانه‏ای كه می‏خواهد به‏آخر برسد كه ديگر باز نمی‏تاباند، كه می‏ترسد بازبتاباند.» برای گريز از بحران آينده، بايد چشم به همان خانه‏دوخت كه در كلام صاحب آن:«بقيةالله خيرلكم ان كنتم‏مؤمنين» است ؛ زيرا چراغی كه بر فراز آن خانه در حال‏برافروختن است، هم چراغ خرد است و هم چراغ دين‏و وحی، كه خاموشی و ميرايی در آن هرگز راه ندارد.
باشد كه هرچه زودتر انتظار معتقدان پايان يابد و درميكده‏ها گشوده شود كه انسان معاصر در بحرانی‏ترين‏وضعيت انسانی قرار دارد. شرحه شرحه است صدا در باد، شب پا رفته است نقل امشب نيست از برصاد امشب پا رفته است

منابع:
1- مدرنيته و انديشه انتقادی - بابك احمدی
2- فلسفه و بحران غرب، مارتين هيدگر و...
3- درس اين قرن، كارل پوپر

ترجمه: سيد امير حسين اصغری