در گذشته دور يهوديان مجموعه‌اي را که امروزه به‌نام «کتاب مقدس» يهوديان مي‌شناسيم به‌طور ساده «کتب» (اسفار) مي‌ناميدند و امروزه، به تأسي از مسيحيان، آن را «کتاب مقدس» مي‌خوانند. «اسفار» جمع «سففر» به معني «کتاب» است. (مشابه «صفر»‌ تلفظ مي‌شود.) مسيحيان اين مجموعه را «عهد عتيق» مي‌نامند در کنار «عهد جديد» که مجموعه‌اي از انجيل‌هاي چهارگانه و ساير متون پايه‌اي مسيحيت است.
به گزارش فلاويوس جوزفوس، مورخ يهودي اواخر سده اوّل ميلادي، در زمان او اين مجموعه شامل 22 کتاب بود؛ پنج کتاب به موسي (ع) نسبت داده مي‌شد، 13 کتاب به پيامبراني که از زمان موسي تا خشايارشا پديد شدند، و 4 کتاب شعر و اندرز بود.

متن کنوني، که امروزه در دست ماست، به «کتاب مقدس حاخامي» معروف است. اين مجموعه را در اوايل سده شانزدهم ميلادي يعقوب بن حييم ويرايش کرد و در سال‏هاي 1524-1525 يک تاجر آمستردامي به‏نام دانيل بامبرگ در ونيز چاپ نمود. اين متن بر نسخي مبتني است که قدمت آن‌ها به سده‌هاي نهم تا يازدهم ميلادي مي‌رسد. کهن‌ترين نسخه کامل «عهد عتيق» در کتابخانه دانشگاه کمبريج نگهداري مي‌شود و قدمت آن به نيمه سده نهم ميلادي مي‌رسد. نسخ موزه بريتانيا و کتابخانه واتيکان از لحاظ قدمت پس از نسخه دانشگاه کمبريج جاي دارند و قدمت آن‌ها به سده دهم مي‌رسد. در سال 1937 بر مبناي نسخه هارون بن اشير، که در کتابخانه عمومي لنينگراد نگهداري مي‌شد، متن تصحيح‌شده‌ جديدي از «عهد عتيق» انتشار يافت. قدمت نسخه ابن اشير، که آن را منقح‌ترين نسخه «عهد عتيق» مي‌دانند، به سال 1008 ميلادي مي‌رسد.

«کتاب مقدس» يهوديان به سه بخش تقسيم مي‌شود: «تورات» (توره)، «کتب انبياء» (نبيئيم) و «نوشته‌ها» يا «صحيفه‌ها» (کتوبيم).

«تورات» همان پنج کتابي است که به موسي (ع) نسبت داده مي‌شد. اين مجموعه «اسفار پنجگانه» يا «پنتاتوک» نيز خوانده مي‌شود. «پنتاتوک» واژه يوناني است به معني «کتب پنج‌گانه». «تورات» (توره) واژه عبري و به معناي «آموزه» و «دستور» است. اين «اسفار» يا «کتب» عبارتند از «سفففر پيدايش»، «سفففر خروج»، «سفففر لاويان»، «سفففر اعداد» و «سفففر تثنيه». در گذشته، يهوديان بر اين اعتقاد بودند که «تورات» همان کتابي است که در کوه طور بر موسي (ع) نازل شد. از سده هفدهم ميلادي اين اعتقاد تضعيف شد و امروزه محققين معتقدند که «اسفار پنجگانه» در سده‌هاي ششم و پنجم پيش از ميلاد بر مبناي متوني که از گذشته در دست بوده تدوين شده است.

مطالب مطروحه در برخي فقرات اين اسفار منشاء آنها را بسيار کهن جلوه مي‌دهد: «سفر پيدايش» بقاياي اسطوره‌هايي است که آفرينش جهان، نخستين پيامبران، هجرت ابراهيم و پيدايش قوم بني‌اسرائيل را شرح مي‌دهد و با داستان يعقوب و يوسف به پايان مي‌رسد. «سفر خروج» داستان موسي، پيامبري او و مهاجرت بني‌اسرائيل از مصر را بيان مي‌دارد. اين روايات مجموعه‌اي است که از گذشته دور به شکل مکتوب نسل به نسل انتقال يافته؛ بر حجم آن افزوده شده و در آن افزايش‌ و کاهش‌هايي صورت گرفته است. در برخي از اين کتب داده‌هاي تاريخي و جغرافيايي، شرح حوادث و اسامي افراد و مکان‌ها، مندرج است که بسياري از آنها مورد تأييد کشفيات جديد باستان‌شناسي است. اين نشانگر تداوم روايات باستاني در درون ويرايش‌هاي جديد است. محققين کهن‌ترين فقرات «اسفار پنجگانه» را متعلق به حوالي سال 1200 پيش از ميلاد مي‌دانند. زمان زندگي حضرت موسي (ع) در حوالي سال‌هاي 1350 تا 1250 پيش از ميلاد تخمين زده مي‌شود.
عبد الله شهبازي