شيوه هاي مراسم سوگواري در مناطق مختلف ايران
ملاحسين كاشفي هراتي در سال نهصدقمري با استفاده از كتب تاريخي و روايات و مستندات، كتابي به نام «الشهيد» تدوين كرد كه در زمان خود معتبرترين مصيبت نامه بود. اين كتاب بعدها به «اشتهادروضه» معروف شد و مراسم خواندن آن و گرياندن شنوندگان به واسطه شنيدن مصيبت هاي وارده به امامان معصوم به ويژه شرح مصيبت كربلا، روضه نام گرفت.
پس از آن هر كسي نذري در دل داشت مراسم روضه خواني و عزاداري برپا مي كرد و يك روحاني را براي خواندن بخشي از كتاب روضه ملاحسين دعوت مي كرد تا آنكه آرام آرام اين مراسم عموميت يافت.

روضه خوانان جديد كه لزوماً روحاني نبودند، به خاطر صداي خوش و قدرت تصوير واقعه مداح نام گرفتند و مراسم روضه خواني كه ديگر با عزاداري عاشورا پيوندي عميق پيدا كرده بود به صورت مستمر و به نام هيئت هاي مذهبي فعاليت شان را آغاز كردند. اين هيئت ها در پيوند با مداحان و مراسم عزاداري تشكل و سازماندهي تازه اي پيدا كرد و هر يك بنا به فرهنگ بومي كه در آن رشد يافته بودند و نيز جغرافيا و ويژگي هاي طبيعي، متفاوت از ديگري شد، تفاوت در شكل با روحي مشترك.
عزاداري، مداحي و روضه خواني به عنوان مراسم و آيين مذهبي، مثل هر شاخه اي ديگر از فرهنگ ديني اين سرزمين با تاريخ پيش آمده و به رشد و بلوغ رسيده است اما جالب آنكه در همين بستر تاريخي، از يك سو باورها و اعتقادات مذهبي و از سوي ديگر خرده فرهنگ هاي بومي، طبيعت و نيز مناسبات زندگي منطقه اي بر يكديگر تأثير ژرف گذاشته و در نهايت به عنوان ويژگي منحصر به فرد جلوه گر شده است. براي همين است كه مراسم طشت گذاري، اردبيل، مراسم نخل گرداني، يزد و ابيانه، مراسم گل مالي، بيجار و مراسم سقايي، اراك و بيدگل را به يادمان مي آورد. راستي اگر بيجار نه شهري در دل كردستان و فاقد باغ هاي بزرگ و جنگل، بلكه شهري در دل آذربايجان بود، آنوقت مراسم «شاه حسين، واحسين» و مراسم «گل مالي» جابه جا نمي شدند؟
ويژگي هاي درخشان
اين ها را گفتم تا به موضوع مهم تري به نام مناسبات اجتماعي برسم، قاعدتاً آيين عزاداري و ويژگي هاي جغرافيايي تنها موضوعاتي نيستند كه بر هم تأثير و تأثر دارند بلكه مناسبات زندگي اجتماعي ما ايرانيان نيز در تعامل با آيين سوگواري معناساز است و البته وقتي از مناسبات حرف مي زنيم ناخودآگاه از قدرت كنترل و شكل دهي نيز حرف زده ايم. فرض كنيد امسال عده اي تصميم مي گيرند فردي را در پوستين شير وارد دسته خود كنند تا كاه بر سر خود بريزد (اين نماددر آيين سوگواري وجود دارد)، سال ديگر ميكروفن به دستش مي دهند تا گهگاه غرشي كند و سال بعد... سپس قدرت تصميم گيري فردي و يا جمعي ما مي تواند بخشي از آيين را به دليل عدم مطابقت با مناسبات زندگي روز حذف و يا بخشي را بر آن بيفزايد. باز هم يادمان باشد كه تمامي اين تفاوت ها و يا حذف كردن ها و افزودن ها چه به دليل شرايط اقليمي، جغرافيايي و بومي و چه به دليل نوع مناسبات اجتماعي، خللي در روح سوگواري وارد نمي كند. روحيه عزادار بودن در ايام محرم و صفر به ويژه روزهاي تاسوعا و عاشورا، روحيه اي مشترك نزد همه ما ايرانيان است اما شيوه ها و سبك هاي عزاداري مان متفاوتند. تا بدينجا با من هم عقيده هستيد يا نه؟ اگر هم عقيده ايد، بقيه مطلب را بخوانيد:
در اشكال قديمي تر آيين سوگواري شهداي كربلا ـ جدا از آنكه مطابقتي با زندگي اجتماعي امروز ما دارند يا نه ـ نكات بسيار درخشاني وجود دارد كه مرور آنها براي ما خالي از لطف نخواهد بود:
۱ـ نظم زماني با مطالعه اي گذرا در اكثر شيوه هاي عزاداري مناطق مختلف ايران به اولين نكته جالبي كه برخواهيم خورد، نظم زماني و پرهيز قاطع از آشفتگي در زمانبندي مراسم است. در بسياري از مناطق كشور حتي براي شروع و پايان مراسم از المان هاي نماديني مثل نواختن شيپور بر بام مساجد و يا كوبيدن بر طبل همزمان با به پا خواستن دود اسپند و كندر استفاده مي شود، يعني شهروندان مي دانند در ميانه دوبار نواختن شيپور به استقبال دسته ها و هيئت ها خواهند رفت و پيش از آن و يا پس از آن هيچ بلندگويي صداي هيچ مداحي را پخش نخواهد كرد و هيچ كوچه و خياباني شاهد ترددگاه و بيگاه دسته هاي طبل و سنج و فلوت نخواهد بود.
۲ـ نظم حركتي، خوشبختانه اين خصيصه و نيز نكته قابل توجه بالا هنوز در اكثر شهرستان ها مراعات مي شود يعني دو خصلتي كه ما ساكنان تهران بايد حسرتش را بخوريم. موضوعي كه نام آن را نظم حركتي گذاشته ام بدان معناست كه تمامي هيئت ها موظفند از يك مسير مشترك بگذرند و با نظم و قاعده خاصي به مسجد و تكيه خود باز گردند. رعايت چنين قاعده اي علاوه بر آنكه شهروندان را از آشفتگي در تردد دور مي كند به شكوه مراسم و نيز انس بيش از پيش ميان هيئت ها مي افزايد. ساكنان كلانشهر تهران گويي بايد آشفتگي و بي نظمي را در انواع و اقسام لباس هايش و در كنج كنج زندگي شهري شان ببينند و با آن دست به گريبان شوند كه آشفتگي زماني و آشفتگي حركتي هيئت هاي عزاداري هم نمودي از همان «بايد» است. ساعت نه شب دسته اي از كوچه روبرو پيش مي آيد و از كوچه سمت چپ مي گذرد، ساعت نه و سي و پنج هيئتي از كوچه سمت راست پيش مي آيد و به كوچه روبرو مي رود، ساعت دوازده و چهل و پنج هيئتي از كوچه سمت چپ پيش مي آيد و ...
اينجا تهران است
اينجا تهران است، شهري كه مقيم تمامي خرده فرهنگ هاي بومي است، شهري كه در يك محله آن و به طور همزمان مي توانيد دسته «شاه حسين ـ واحسين» آذري هاي مقيم مركز و دسته خوزستاني ها را يكجا ببينيد. تا بدينجا واقعاً زيباست حتي براي يك پژوهشگر فرهنگي موقعيتي يكه و ويژه مي تواند باشد محققي كه با هدف قرار دادن چند تكيه مي تواند طي چند ساعت به سراسر ايران سر بزند اگر چه طعم واقعي هر غذايي را بايد در محله بومي خودش چشيد. دسته هاي عزاداري شمالي ها و جنوبي ها، خراساني ها و آذري ها، كردها و لرهاي مقيم مركز بنا به شرايط زندگي در كلانشهر تهران اندكي تغيير چهره داده و برخي از آنها نيز همچون نخل گرداني گل مالي فرصت ظهور پيدا نكرده اند.
ما از بي نظمي در زمان و حركت حرف زديم و حالا بي نظمي ديگري هم كه حاصل همان رنگارنگي هيئت هاي وابسته به خرده فرهنگ هاست را هم به دو موضوع پيشين اضافه كنيد. چرا كه هر هيئت عزاداري به دليل علقه اي كه به آبشخور فرهنگي خود دارد تمام تلاش خويش را مي كند تا صدايش رساتر از ديگران باشد. بنابر اين اغراق به نسبت خواستگاه خود از يك سو، چهارچوب هاي زندگي در كلان شهر از سوي ديگر و نيز رقابت ناخواسته براي نشان دادن ويژگي هاي فرهنگي و ... همه و همه دست به دست هم مي دهند تا مجموعه اي به هم ريخته و فاقد نظم را پيش روي ما بگذارند.