شيخ طوسى روايت‏مى‏كند: «نصر بن قابوس لخمى بيست‏سال وظيفه وكالت او را انجام داد، بدون آنكه بداند واقعا به عنوان وكيل حضرت منصوب است‏». ⁽⁸⁾

خلفاى‏عباسى، از سال 197 ق. به بعد، از زمان مامون، سياست و روش جديدى را براى نظارت و مراقبت‏بيشتر و دقيقتر امامان اتخاذ نمودند، و آن عبارت از اقامت اجبارى آنها در پايتخت‏بود. اين سياست‏برامام رضا، امام جواد، امام هادى و امام حسن عسكرى ،عليهم‏السلام، تحميل شد. لذا آنها جهت ارتباط با پيروان خودمجبورشدندبه‏گسترش سازمان كالت‏بپردازند; تا در هر شرايطى بتوانند اهداف الهى خود را كه هدايت و راهنمايى مردم باشد پيگيرى كنند. به مرور زمان ائمه ،عليهم‏السلام، به علت عدم امكان تماس مستقيم با پيروانشان، مسؤوليت‏بيشترى را به وكلا واگذار كردند.

كامل سليمان در اين زمينه مى‏نويسد:

«اين نكته ناگفته نماند كه بعد از امام هشتم، ديگرامامان معصوم، براى همگان ظاهر نمى‏شدند. بلكه براى خواص شيعه، آن هم در موارد خاص ظاهر مى‏شدند، حتى پاسخ سؤالات و رفع نيازمنديهاى آنها را غالبا از پشت پرده انجام مى‏دادند، تا شيعيان را براى غيبت ولى عصر آموزش دهند و آماده كنند. در پرتو همين تجربه و تمرين بود كه غيبت امام براى شيعيان گران نبود، در صورتى كه براى ديگران سخت و دشوار بود; زيرا آنها از چنين دوران تمرين، بى‏بهره بودند.» ⁽⁹⁾

هر چه دوران غيبت صغرى نزديكتر مى‏شد، استتار ائمه بيشتر مى‏گرديد; و لذا مى‏بينيم در زمان امام هادى و امام حسن عسكرى ،عليهماالسلام، اين مساله محسوستر و ملموستر است. مسعودى مى‏نويسد:

روايت‏شده كه امام هادى ، عليه‏السلام، غير از عده كمى از ياران خود از نظر اغلب شيعيان غايب بود، موقعى كه امر امامت‏به امام حسن عسكرى ،عليه‏السلام، واگذار شد، آن حضرت با خواص شيعيان خود و غير آنان از پشت پرده صحبت مى‏كرد. علت اين كه آن حضرت و پدر بزرگوارش اين عمل را انجام مى‏دادند، اين بود كه مقدمه غايب شدن امام زمان را فراهم كرده باشند تا گروه شيعيان با اين موضوع مانوس شوند و منكر غايب شدن امام نشوند و مردم به پنهان بودن امام عادت كنند.» ⁽¹⁰⁾

بنابراين، پيشوايان دين با استتار و پنهان زيستى و با به كارگيرى نظام وكالت‏به طور عملى و عينى، خواص و عموم شيعيان را جهت پذيرش غيبت صغرى آماده و مهيا ساختند.

2. بيدارى و هشيارى شيعيان

دومين نقش را جهت‏خنثى‏سازى آثار منفى غيبت و حفظ مكتب تشيع، خود شيعيان ايفا نمودند. اين گروه، چون ربيت‏يافته مكتب اهل‏بيت عصمت و طهارت‏اند، لذا آموزشها و راهنماييهاى آن بزرگواران موجب گرديده، يك‏نوع‏خصايص‏وويژگيهايى در وجود آنها متبلور گردد كه از ديگران متمايز شوند.

شيعيان‏وشاگردان‏واقعى‏اين مكتب، از روشن‏بينى، بصيرت و آگاهى ويژه‏اى برخوردارند و لذا در طول تاريخ عادت داشته و دارند كه هميشه به معيار عمل كنند، نه به تلقين‏ها، اينان اهل‏استدلال و منطق‏اند نه تقليد كوركورانه، و محك امتحان و آزمايش يكى از روشهاى اينها در زندگى است. به طور خلاصه مى‏توان گفت كه نحوه ساختار تفكر شيعى، مبتنى بر يك تفكرمنطقى است.

بعد از شهادت امام حسن عسكرى ، عليه‏السلام، كه يك موقعيت‏بحرانى ويژه، به خاطر عدم حضور مستقيم و فقدان امام معصوم ،عليه‏السلام، به وجود آمده بود و از طرف ديگر اهل حديث و حنابله كه دشمنان سرسخت‏شيعه به حساب مى‏آمدند، در اوج قدرت بوده و حتى گاهى در مقابل حكومت‏نيزدست‏به اقداماتى مى‏زدند - چه برسد به شيعيان - و طرفداران مكتب تشيع را ملحد و كافر قلمداد مى‏نمودند، شيعيان، از همين ابزار و روش عقلايى و منطقى بهره‏جسته و توانستند در مرحله اول، جانشين واقعى امام حسن عسكرى ،عليه السلام، را كه حضرت حجة‏بن الحسن المهدى ، عليه‏السلام، بود، تشخيص داده و در مرحله دوم، مدعيان دروغين نيابت را، از مدعيان راستين تمييز دهند و خط ولايت و امامت را دنبال نمايند.

در آن دوران، فريبنده‏ترين و گمراه كننده‏ترين‏جريان،ادعاى‏جعفر، برادر امام حسن عسكرى، عليه‏السلام، براى جانشينى آن حضرت و مدعيان دروغين نيابت‏بود. علاوه بر دشمنان خارجى كه سعى و تلاش در متلاشى كردن شيعيان داشتند. ولى اينها دشمنان داخلى بودند كه تاثير آنها در منحرف كردن اذهان عمومى بيشتر و مبارزه با آنها مشكل‏تر است. تاريخ نشان داده است كسانى كه با اسم اسلام‏به‏مخالفت‏با اسلام پرداخته‏اند، از موفقيت‏بيشترى برخوردار بوده و توانستند عده‏اى از عموم مردم را فريب بدهند.

لذا شخصى چون «جعفر كذاب‏» كه پسر امام هادى و برادر امام حسن عسكرى ،عليهم‏السلام، بود، ادعاى جانشينى برادر خود را مى‏كند، و همچنين كسانى كه مدتى را با اصحاب امام هادى يا امام حسن عسكرى و يا امام مهدى ،عليهم السلام، بوده‏اند و بعدا به خاطر تبعيت از هواى نفس و دنياطلبى و شهرت طلبى، مدعى دروغين نيابت امام زمان شدند و تشخيص نيات پليد آنان و مبارزه با آنها بمراتب سخت‏تر از دشمنان خارجى و شمشير به‏دست‏بود; ولى به حول قوه الهى شيعيان بيدار و هوشيار، بخوبى اين مرحله را پشت‏سر گذاشته و همه آنها را با همان روش منطقى رسوا كردند و شك و ترديد ايجاد شده توسط آنان را از قلوب مردم زدودند.

وقتى كه زندگانى نواب خاص را مطالعه‏مى‏كنيم،شواهد زيادى درباره اين مطلب مى‏يابيم. ليكن مقام، گنجايش‏ذكرتفصيلى‏مواردومصاديق اين موضوع را ندارد و لذا ما به دو مورد اكتفا مى‏كنيم و برخى موارد ديگررادرشرح‏حال نايبان خاص امام زمان ،عليه‏السلام، گزارش خواهيم كرد.

2-1. «حلاج‏» كه يكى از مدعيان دروغين نيابت‏بود و با حيل مختلف، مردم‏رافريب‏مى‏داد،چون‏مى‏خواست كه در ميان شيعيان از مقبوليت‏بالاترى برخوردار باشد، به «ابوسهل اسماعيل‏بن على نوبختى‏» كه از رهبران شيعه در آن زمان به شمار مى‏رفت و از نفوذ فوق‏العاده‏اى در ميان آنها بهره‏مند بود، نامه‏اى نوشت و به او پيغام داد كه من وكيل حضرت صاحب‏الزمان هستم و از طرف امام غايب مامورم كه به تو نامه بنويسم كه هرگونه نصرت و يارى خواسته‏باشى براى تو آشكار سازم تا مطمئن شوى و در نيابت من ترديد نكنى!

ابوسهل هم به وى پيغام داد كه من در مقابل آن همه معجزات و كرامات كه از تو به ظهور رسيده، فقط موضوع‏مختصرى‏راپيشنهادمى‏كنم، و آن اين است كه: من گرفتار محبت كنيزكان هستم و به ايشان عشق مى‏ورزم و عده‏اى از آنان را در تملك; دارم و قادر به چيدن ميوه‏اى از بستان وصل ايشان نيستم و اگر هر جمعه موى خويش را به خضاب رنگين نسازم، پيرى من آشكار مى‏گردد و كنيزكان از من دور مى‏شوند و از اين جهت‏سخت در زحمت مى‏باشم. اگر كارى كنى كه از رنج‏خضاب رها شوم و موى سفيد من سياه گردد، دست اطاعت‏به سمت تو دراز مى‏كنم و با تو هم عقيده مى‏شوم و از مبلغين مذهب تو شده و اموالم را در راه تو صرف مى‏نمايم. وقتى حلاج به اشتباه خود پى برد كه با چه كسى مكاتبه كرده است، از او منصرف شد و جوابى به او نداد.

ابوسهل بعد از آن، در هر محفلى به عنوان مسخره اين داستان را نقل مى‏كرد و اسرار او را فاش مى‏نمود و اين قصه باعث نفرت عموم مردم از او گرديد. ⁽¹¹⁾