اشاره:
در قسمت اول اين مقاله، پس از بيان مقدماتي در زمينة «زندگي‌بخشي قيام مهدوي» و نقل آيات و رواياتي كه بر اين موضوع دلالت مي‌كنند، به بررسي مراتب و درجات حيات پرداخته و گفتيم كه در نگرة قرآني،
زندگي (حيات) از سه مرتبه يا درجه برخوردار است: زندگي دنيوي، زندگي اخروي و زندگي ناشي از ايمان و عمل صالح، كه از آن تعبير به «حيات طيبه» مي‌شود. و سرانجام پس از بررسي مراتب سه گانة حيات
نتيجه گرفتيم كه: به اعتقاد ما آن زندگي كه وعدة تحقق آن در عصر ظهور داده شده است، چيزي جز همين «حيات طيبه» نيست.
در اين قسمت از مقاله به بررسي چگونگي تحقق اين حيات طيبه و اثار و پيامدهاي تحقق آن در انسان و جهان مي‌پردازيم.

1. چگونگي تحقق حيات طيبه
براي روشن شدن اين مطلب كه چگونه با ظهور امام مهدي(ع) حيات طيبه محقق مي‌شود لازم است كه مقدماتي را يادآور شويم:
-1 -1 آب منشأ و سرچشمه حيات: قرآن كريم از يك سو، «آب» را به عنوان اصل حيات و مبدأ پيدايش زندگي بر كره خاكي معرفي كرده، مي‌فرمايد:
.... و جعلنا من الماء كل شيء حيّ.1
و هر چيز زنده‌اي را از آب پديد آورديم.
و از سوي ديگر نزول آب (باران) از آسمان را ماية زنده شدن دوباره زمين دانسته، مي‌فرمايد:
و الله أنزل من السماء ماء فأحيا به الأرض بعد موتها إنّ في ذلك لأية لقوم يسمعون.2
و خدا از آسمان آبي فرود آورد و با آن زمين را پس از مردنش زنده گردانيد، قطعاً در اين [امر] براي مردمي كه شنوايي دارند، نشانه‌اي است.
و سرانجام در آيه‌اي ديگر، آراسته شدن زمين به زيور گياهان را ناشي از درآميختن نزولات آسماني با آنها دانسته، مي‌فرمايد:
إنّما مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض ممّا يأكل الناس و الأنعام حتّي إذا أخذت الأرض زخرفها و ازّيّنت...3.
در حقيقت، مَثَل زندگي دين بسان آبي است كه آن را از آسمان فروريختيم، پس گياه زمين - از آنچه مردم و دامها مي‌خورند - با آن درآميخت، تا آنگاه كه زمين پيرايه خود را برگرفت و آراسته گرديد... .
همة اين آيات دلالت بر اين دارند كه آغاز و استمرار زندگي انسانها و ديگر موجودات در زمين بدون وجود آب امكان پذير نبوده و نخواهد بود.
-2 -1 تشبيه امامان معصوم(ع) به آب: در تعدادي از روايات، امامان معصوم(ع) به آب تشبيه شده‌اند، از جمله در رواياتي كه در تأويل اين آية شريفه:
قل أرأيتم إن أصبح ماؤكم غوراً فمن يأتيكم بماء معين.4
بگو: «به من خبر دهيد، اگر آب [آشاميدني] شما [به زمين] فرو رود، چه كسي آب روان برايتان خواهد آورد؟
از امام موسي بن جعفر(ع) نقل شده است، مي‌خوانيم:
إذا فقدتم إمامكم فلم تروه فماذا تصنعون.5
هرگاه امامتان را نيابيد و او را نبينيد چكار خواهيد كرد؟
إذا غاب عنكم إمامكم فمن يأتيكم بإمام جديد.6
هرگاه امامتان از نظرتان غايب شود، چه كسي امام جديدي برايتان خواهد آورد؟
همچنين در روايت ديگري كه از امام علي بن موسي الرضا(ع) در ذيل همين آيه شريفه وارد شده، آمده است:
ماؤكم أبوابكم أي الأئمّة و الأئمّة أبواب الله بينه و بين خلقه.7
«آب شما» ابواب شما، يعني امامان هستند، امامان ابواب الهي بين او و بين آفريدگان اويند.
با توجه به روايات يادشده مي‌توان گفت:
همچنان‌كه خداوند، آب را ماية حيات مادي انسانها قرار داده و تنها به وسيلة نزول باران رحمت الهي است كه زمين مرده و گياهان خشكيده روح و حيات تازه‌اي مي‌يابند، امامان معصوم(ع) را نيز ماية حيات معنوي
آنها قرار داده و تنها به بركت وجود آنهاست كه آدميان مي‌توانند از زندگي پاكيزه معنوي بهره‌مند شوند.
به بيان ديگر همچنان‌كه آغاز و استمرار حيات مادي انسانها تنها به مدد وجود آب امكان‌پذير شده است، حيات معنوي يا حيات طيبه آنها نيز تنها به يمن بهره‌مندي از چشمه‌سار زلال ولايت امامان معصوم(ع) محقق
مي‌شود و انسانها هرچه بيشتر خود را در معرض اين چشمه‌سار قرار دهند از شور و نشاط و سرزندگي معنوي بيشتري نيز بهره‌‌مند مي‌شوند.
با مشخص شدن نقش امامان معصوم(ع) در تحقق حيات معنوي انسانها مي‌توان به تصوري روشن از چگونگي تحقق حيات طيبه در عصر ظهور رسيد. توضيح آنكه در اين عصر - كه عصر تجلي كامل ولايت الهي
است - خداوند متعال به بركت وجود ولي الله الاعظم، ارواحنا له الفداء، همه حجابها و موانعي را كه پيش روي انسانها وجود دارد برمي‌دارد و آنها را به مراتب بالاي ادراك، آگاهي و ايمان نائل مي‌سازد تا جايي كه
همة مظاهر شرك، كفر، گناه، ظلم، بي‌عدالتي از زمين رخت بر مي‌بندد و انسانها مستغرق در ياد و نام خداوند مي‌شوند. اينجاست كه آن حيات پاكيزه كه انسانها قرنها به دنبالش بودند، محقق شده و آدمي
امكان نيل به مراتب عالي كمال را پيدا مي‌كند.
برخي از رواياتي كه در آنها به نقش محوري ولي خدا در تحولات عصر ظهور اشاره شده به شرح زير است:
1. در نخستين روايت، امام باقر(ع) به نقش حضرت مهدي(ع) در رشد عقلاني و ارتقاي درك انسانها اشاره كرده، مي‌فرمايند:
إذا قام قائمنا وضع الله يده علي رؤس العباد فجمع بها عقولهم و كملت به أحلامهم [أخلاقهم].8
هنگامي كه قائم ما به پا خيزد خداوند دستش را بر سر بندگان مي‌گذارد و بدين وسيله عقلهاي آنها افزايش يافته و خردهاي [خلقهاي] آنها به كمال مي‌رسد.
2. در روايت بعدي كه از رسول گرامي اسلام(ص) نقل شده است، محوريت عبوديت خداوند در عصر ظهور و برطرف شدن همة خوي و خصلتهاي حيواني مورد توجه قرار گرفته و تأكيد شده كه همة اين آثار به بركت
وجود حجت خدا، حضرت مهدي(ع) است:
يفرّج الله بالمهدي عن الأمّة. يملاء قلوب العباد عبادة يسعهم عدله. به يمحق الله الكذب و يذهب الزمان الكلب و به يخرج ذلّ الرقّ من أعناقكم.9
خداوند به وسيلة مهدي براي امت گشايش حاصل مي‌كند. او دلهاي بندگان را با عبادت پر مي‌كند و عدالتش را بر آنها دامن‌گستر مي‌سازد. خداوند به وسيلة او دروغ و دروغگويي را ريشه‌كن مي‌كند و خوي درندگي
و ستيزه‌جويي را از بين مي‌برد و طوق ذلت و بردگي را از گردن شما بر مي‌دارد.
3. و سرانجام در آخرين روايت، امام رضا(ع) به اين مطلب كه خداوند در عصر ظهور به وسيله امام مهدي(ع) زمين را از همه مظاهر ظلم و جور پيراسته مي‌سازد، اشاره كرده، مي‌فرمايد:
يطّهّر الله به الأرض من كل جور و يقدّسها من كل ظلم... فإذا خرج أشرقت الأرض بنور ربّها و وضع ميزان العدل بين الناس فلا يظلم أحد أحداً.10
خداوند به وسيله قائم، جهان را از هر گونه ناروايي پاكيزه و از هر گونه ستم پيراسته مي‌سازد... آنگاه كه او قيام كند، زمين به نور پروردگارش روشن مي‌شود، ميزان عدل را در ميان مردم برپا مي‌سازد و هيچكس
به ديگري ستم روا نخواهد داشت.
بر اين اساس مي‌توان گفت كه تحقق حيات پاكيزه و معنوي در عصر ظهور چيزي جز اثر تجلي ولايت وليّ الله بر زمين نيست و همة آنچه در اين عصر محقق مي‌شود تنها از بركت وجود ايشان است، كه چون آبي
زلال سرزمينهاي تفتيده جان آدميان را روح و حيات تازه‌اي مي‌بخشد.

2. آثار تحقق حيات طيبه
تا كنون روشن شد كه با ظهور امام مهدي(ع)، زندگي تازه‌اي كه سراسر نور و روشنايي، پاكي و پاكيزگي، درستي و درستكاري، خرد و خردورزي، راستي و راستگويي، عدالت و عدالت‌ورزي، عبادت و بندگي و ...
است، بر جهان جان انسانها، حاكم مي‌شود، حال مي‌خواهم ببينيم كه اين زندگي جديد چه آثار و پيامدهايي بر جهان پيرامون انسانها بر جاي مي‌گذارد و با حاكميت آن چه تحولي در جهان طبيعت رخ مي‌دهد.
براي روشن شدن اين موضوع ابتدا لازم است كه نگاهي داشته باشيم به برخي از آياتي كه در آنها به نوعي رابطه حيات معنوي و مادي انسانها و تأثير تقوا و پاكدامني بر افزايش بهره‌مندي آدميان از نعمتهاي اين
جهان، اشاره شده است:
1. در نخستين آيه، خداوند متعال به صراحت تمام اعلام مي‌كند كه اگر مردم آنچنان كه بايد ايمان آورده و پرهيزكاري پيشه مي‌كردند، دروازه‌هاي بركت آسمان و زمين بر آنها گشوده مي‌شد:
ولو أن أهل القري آمنوا و اتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء و الأرض و لكن كذّبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون.11
و اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند، قطعاً بركاتي از آسمان و زمين برايشان مي‌گشوديم ولي تكذيب كردند، پس به [كيفر] دستاوردشان [گريبان] آنها را گرفتيم.
2. در آية ديگر نيز خداوند پايداري بر راه راست را موجب بهره‌مندي از آب گوارا دانسته، مي‌فرمايد:
و أن لو استقاموا علي الطريقه لأسقيناهم ماء غدقاً لنفتنهم فيه و من يعرض عن ذكر ربّه يَسلكه عذاباً صعداً12
اگر [مردم] در راه راست پايداري ورزند قطعا آب گوارايي بديشان نوشانيم تا در اين باره آنان را بيازماييم و هر كس از ياد پروردگار خود دل بگرداند، وي را در قيد عذابي [روز] افزون درآورد.
3. در سومين آيه، خداوند متعال به نقل از حضرت نوح(ع) آمرزش‌خواهي را ماية نزول بارانهاي پي‌درپي و فراواني اموال و نعمتهاي گوناگون معرفي كرده، مي‌فرمايد:
فقلت استغفروا ربّكم إنّه كان غفّارا يرسل السماء عليكم مدراراً و يمددكم بأموال و بنين و يجعل لكم جنات و يجعل لكم أنهاراً. 13
و گفتم : از پروردگارتان آمرزش بخواهيد كه او همواره آمرزنده است [تا] بر شما از آسمان باران پي در پي فرستد و شما را با اموال و پسران ياري كند و برايتان باغها قرار دهد و نهرها براي شما پديد آورد.
با توجه به آيات ياد شده و آيات و روايات فراوان ديگري كه در آنها تأكيد شده همة نعمتهاي مادي دنيا براي انسان، به عنوان خليفه خدا بر زمين، آفريده شده است.14 مي‌توان گفت:
با تحولي كه در عصر ظهور در جهان جان انسانها رخ مي‌دهد، درهاي زمين و آسمان گشوده شده و آنها با گشاده‌دستي تمام همة نعمتهاي خود را بر آدميان جاري مي‌كنند، يعني زماني كه انسان از در آشتي با
خداي خود بر مي‌آيد و رابطة خود را با خداي خود اصلاح مي‌كند، آسمان و زمين، گياهان و جانوران، آب و خاك، ابر و باد، ماه و خورشيد و ديگر مخلوقات خداوند در خدمت اين انسان در مي‌آيند و بي هيچ دريغي
همة آنچه در توان دارند، به پاي او مي‌ريزند.
و اين همان مطلبي است كه در فرموده پيامبر گرامي اسلام(ص) نيز بدان تصريح شده است:
يتنعّم أمّتي في زمن المهدي نعمة لم يتنعّموا قبلها قطّ يرسل السماء عليهم مدراراً و لا تدع الأرض شيئا من نباتها الّا أخرجته. 15
امت من در زمان مهدي از نعمتهايي برخوردار مي‌شوند كه هرگز پيش از آن از آنها برخوردار نبوده‌اند؛ آسمان بر آنها باران پي درپي مي‌فرستد و زمين همة گياهانش را [براي آنها] مي‌روياند.
بنابراين شايد بتوان گفت:
همه تحولاتي كه در عصر ظهور در طبيعت رخ مي‌دهند، همه بركاتي كه در اين عصر نازل مي‌شوند، همة نعمتهايي كه در اين دوران بر مردمان عرضه مي‌گردد و سرانجام همه رفاه و آسايش مادي كه پس از ظهور
رخ مي‌نمايد، چيزي جز آثار تحول انسان و نيل او به حيات طيبه، به عنوان مهم‌ترين فلسفه ظهور نيست.

پي‌نوشت‌ها:
1. سورة انبياء (21) ايه 30.
2. سورة نحل (16) آيه 65؛ همچنين ر.ك: سوره بقره (2)، آيه 164؛ سورة عنكبوت (26)، آيه 63.
3. سوره يونس(10)، آيه 24.
4. سوره ملك (67)، آيه 30.
5. شيخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمه، ج2، ص360.
6. محمدبن يعقوب كليني، الكافي، ج1، ص339، ح14.
7. علي‌بن ابراهيم قمي، تفسير القمي، ج2، ص379.
8. محمدبن يعقوب كليني، همان، ص 25، ح21.
9. شيخ طوسي، كتاب الغيبه، ص114؛ محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج51، ص75، ح29.
10. محمدباقر مجلسي، همان، ص 321 - 323، ح29.
11. سوره اعراف (7)، آيه 96.
12. سوره جن (72)، آيه 16.
13. سوره نوح (71) آيه 10 - 12.
14. ر.ك. آيه 29 از سوره بقره كه مي‌فرمايد: «هو الذي خلق لكم ما في الارض جميعا؛ اوست آن كس كه آنچه در زمين است، همه را براي شما آفريد».
15. محمد باقر مجلسي، همان، ج51، ص83.




 

ماهنامه موعود شماره 52