معضل جهاني سلامت
گزارش سازمان بهداشت جهاني - ژنو

اشاره:
شايد در هيچ دوره از دورانهاي بيشماري كه كره خاك در عمر طولاني خود شاهد آنها بوده، چون عصر ما، جهان اين گونه دستخوش بحرانها و التهابهاي گوناگون و فراگير نبوده است؛ بحرانهاي سياسي، اقتصادي،
فرهنگي، اخلاقي، زيست محيطي و... . فقط كافي است يكي از روزنامه هاي صبح يا عصر را ورق بزنيد تا در صفحات مختلف آن با نمودهاي مختلفي از اين بحرانهاي فزاينده روبه رو شويد.
جنگ، نبردهاي داخلي، كودتا، نسل كشي، جنايت عليه بشريت، تروريسم، قاچاق زنان و كودكان، تجارت مواد مخدر، قحطي، گرسنگي، فقر، شكاف طبقاتي، قتل، جنايت، ناامني، آدم ربايي، شكنجه، روسپي 
گري، هم جنس بازي، سقط جنين، گرم شدن كره زمين، كمبود منابع آب، خشكسالي، زلزله، بيماريهاي كشنده و... سرفصل خبرهايي است كه هر روز از گوشه و كنار جهان مخابره مي شود.
راستي چه اتفاقي افتاده است؟ بشر در چه باتلاق خود ساخته اي گرفتار آمده كه هر چه بيشتر دست و پا مي زند بيشتر در آن فرو مي رود؟
آيا براي اين بحرانهاي فراگير جهاني مي توان پاياني تصور كرد؟ آيا بشر متمدن خواهد توانست راهي براي برون رفت از اين بحران پيدا كند؟ آيا اين همه بحران و التهاب، اين همه ظلم و بي عدالتي، اين همه فساد و
تباهي، اين همه... براي بازگشت انسان از راهي كه براي اراده جهان در پيش گرفته كافي نيست؟! آيا وقت آن فرا نرسيده كه بشر اين فرموده پروردگار حكيم را مورد توجه قرار دهد كه:
ظهر الفساد في البرّ و البحر بما كسبت أيدي الناس
ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلّهم يرجعون.2
به سبب آنچه دستهاي مردم فراهم آورده، فساد در خشكي و دريا نمودار شده است، تا [سزاي] بعضي از آنچه را كه كرده اند به آنان بچشاند، باشد كه بازگردند.
آري، وقت بازگشت فرا رسيده است. ديگر وقت آن رسيده كه بشر با اعتراف به عجز و ناتواني خود در مهار اين بحرانها و اظهار پشيماني از پشت كردن به «وليّ خدا» - كه تنها نجات بخش او از اين همه ظلم و فساد
و تباهي است - سر به آستان پروردگار خويش سايد و ناله سر دهد كه:
خداوندا! به سبب آنچه دستهاي مردم فراهم آورده، فساد در خشكي و دريا نمودار شده است، پس وليّ خود و پسر دختر پيامبرت را - كه همنام رسول توست - بر ما آشكار ساز، تا آنكه همه مظاهر باطل را نابود
سازد و حق را ثابت گرداند.3
در سلسله مقالاتي كه از اين پس با عنوان «جهان در بحران» تقديم شما خوانندگان عزيز مي شود، نمادهاي مختلف بحرانهايي كه امروز جهان با آنها دست به گريبان است، مورد بررسي قرار مي گيرد تا عمق و
گستردگي اين بحرانها بيش از پيش روشن شود و عجز و ناتواني انسان امروز در مهار آنها افزون از گذشته معلوم گردد. باشد تا از اين رهگذر همه ما به ضرورت ظهور آخرين حجت براي پايان دادن به همه اين
آشفتگيها، سرگردانيها، رنجها و بلاها واقف و فرج آن حضرت را با همه وجود از خداوند متعال خواستار شويم.
در مقاله پيش رو، كه در واقع گزارش سازمان بهداشت جهاني است، شما با يكي ديگر از اابعاد بحرانهاي فزاينده‌اي كه جان با آن روبروست آشنا مي‌شويد.
سخن اصلي اين گزارش اين است كه: اگر چه علم پزشكي جديد در ساليان گذشته به واسطه مقابله با برخي بيماريهاي عفوني و همه گير و گاه ريشه كني آنها همواره به خود باليده، اما ظهور مجدد اين نوع
بيماريهاي به ظاهر نابود شده و نيز پيدايش برخي بيماريهاي جديد، پزشكي و نيز حوزه سلامت بشري را با چالشي جدي مواجه ساخته است.
اين گزارش را با هم مي‌خوانيم.
تا چندي پيش، نوعي خوش بيني حكايت از آن داشت كه مبارزه طولاني مدت بشر براي به كنترل درآوردن بيماريهاي عفوني، تقريباً با موفقيت به پايان رسيده است. ديگر آبله ريشه كن شده است و فلج اطفال،
جذام، چاگاس و كزاز در نوزادان در آستانه نابودي كامل قرار دارد. همچنين آمارها حكايت از آن دارد كه هشتاد درصد كودكان جهان در سالهاي اخير در برابر تعدادي از بيماريهاي كشنده، مصونيت يافته اند و داروهاي
ضد ميكروب توليد شده، به نحوي مؤثر، بيماريهاي عفوني بي شماري را به كنترل درآورده اند.
اما اين گونه خوش بينيها هم اكنون در حال رنگ باختن اند؛ زيرا بررسيها بيانگر آن است كه همه ساله به رغم اين گونه تلاشها، باز هم حيات بشر با مرگ ميليونها نفر در اثر برخي از اين گونه بيماريها همراه شده
است. بنابراين نه تنها مبارزه براي به كنترل درآوردن اين بيماريها پايان نيافته، بلكه به مرحله اي بحراني نيز رسيده است. هم اكنون، بيماريهاي عفوني به عنوان مهم ترين عامل مرگ و مير در سراسر جهان شناخته
مي شوند، به طوري كه حداقل 17 ميليون از 52 ميليون مورد مرگ سالانه جهان را به خود اختصاص داده است. علاوه بر اين جمعيت 17 ميليوني كه حدود 9 ميليون نفر آنها را كودكان تشكيل مي دهند، بيش از
نيمي از جمعيت 5/72 ميليارد نفري جهان نيز در معرض بسياري از بيماريهاي بومي قرار دارند.
در حال حاضر، بيماريهايي همچون وبا كه تصور مي شد از لحاظ جغرافيايي محدود شده اند، در مناطقي كه به عنوان مناطق ايمن شناخته مي شوند، دوباره در حال شيوع و گسترش است. اگر چه تعدادي از
بيماريهاي عفوني به طور كامل به كنترل درآمده اند، اما برخي بيماريها همچون مالاريا و سل كه همواره در گذشته نيز به عنوان بزرگ ترين دشمنان بشريت شناخته مي شدند، دوباره ظاهر شده اند و مبارزه اي ديگر
عليه آنها از سر گرفته شده است. اهميت كنترل بيماريهاي عفوني، زماني آشكار مي گردد كه دريابيم نقش عوامل عفوني در گسترش تعداد قابل توجهي از انواع سرطانها كاملاً اثبات شده است.

بيماريهاي جديد؛ تهديدهاي جديد
همراهي بيماريهاي جديد و نوظهور با گسترش سريع عوامل مقاوم در برابر آنتي بيوتيكها و نيز افزايش ميزان حشرات ناقل مقاوم در برابر حشره كشها، به چالشهايي رعب آور براي سلامت بشريت تبديل شده اند.
بيماريهاي جديد از ايدز گرفته تا بيماريهاي معمولي، همه و همه با عفونتهاي ويروسي در ارتباط هستند. از آنجا كه در بسياري از اين گونه بيماريها، منبع عفونت هم چنان ناشناخته مانده است، در نتيجه راه معالجه
خاصي نيز تا كنون براي آنها يافت نشده است.
هم اينك ظهور نوعي مقاومت عليه آنتي بيوتيكها در محيط بيمارستانها در سراسر جهان به پديده اي تهديد كننده براي كاركنان حاضر در اين گونه محيطها تبديل شده است. در چنين شرايطي است كه بسياري از
آنتي بيوتيكهاي قوي، بي اثر شده اند و اين معضل زماني تشديد مي شود كه داروهاي جديد محدودي در حال جايگزين شدن آنها است. واقعيت آن است كه در چنين مبارزه اي اين ميكروبها از بشريت پيشي جسته اند
و هر لحظه نيز فاصله بين توانايي آنها در مسير جهش يافتن و تبديل به گونه هاي مقاوم در برابر داروها و توانايي بشر براي مقابله با آنها در حال افزايش است.
اينها نمونه هايي از رويدادهايي است كه در روند كنترل بيمايهاي همه گير در حال ظهور و بروز است؛ روندي كه به رغم كشف آنتي بيوتيكها، گسترش واكسيناسيون، توسل به مجموعه اي از اقدامات بهداشتي و نيز
درك بهتري از ماهيت بيماريهاي عفوني، باز هم ادامه دارد.

بهاي يك شكست
ظهور مجدد بيماريهاي عفوني، زنگ خطري است كه حكايت از آن دارد كه در صورت عدم دستيابي به راهكارهاي جديد، امنيت جهاني در حوزه سلامت و رفاه با تهديدي جدي روبرو خواهد شد.
اين گونه بيماريها، خواه در مناطق خاصي ظهور يابند، همچون مالاريا و تب دنگ كه در كشورهاي در حال توسعه رواج بسياري يافته اند، و خواه گستره اي جهاني را به خود آلوده سازند، همانند هپاتيت و يا
بيماريهايي چون ايدز كه از طريق تماس جنسي قابل انتقال هستند و يا اصلاً بيماريهايي كه به وسيله مواد غذايي انتقال مي يابند كه هم مردم كشورهاي فقير و هم مردم كشورهاي غني را متأثر از خود مي 
سازند، مي توانند تهديدهايي جدي براي سلامت جهاني محسوب شوند. از جمله بيماريهاي عفوني رايج كه امروزه به بحرانهايي در عرصه جهاني تبديل شده اند، مي توان به موارد زير اشاره نمود:
مالاريا: اين بيماري كه خطرناك ترين بيماري قابل انتقال از حشرات است، همه ساله 500 ميليون نفر از مردم جهان را مبتلا مي سازد و حداقل دو ميليون نفر از اين جمعيت را به كام مرگ فرو مي برد.
عفونتهاي تنفسي: اين گونه عفونتها نيز همه ساله حدود چهار ميليون نفر از كودكان را از پاي درمي آورد. سل نيز كه نوعي بيماري قابل انتقال محسوب مي شود، همه ساله مرگ حدود سه ميليون نفر را با خود
دارد. نكته قابل توجه درباره اين بيماري آن است كه يك سوم جمعيت جهان حامل باسيلهايي هستند كه به توليد سل مي انجامند.
اسهال: اين بيماري كه عمدتاً توسط آب و غذاي آلوده منتشر مي شود، همه ساله 3 ميليون كودك را در سراسر جهان از پاي درمي آورد.
وبا: اين بيماري نيز از جمله بيماريهاي همه گيري است كه هنوز هم آسياي جنوب شرقي تا خاورميانه و نيز آفريقاي غربي و آمريكاي جنوبي را آلوده خود مي سازد.
ايدز: ويروس HIV حامل بيماري ايدز و عمدتاً از طريق روابط جنسي در حال گسترش است. هم اكنون 24 ميليون بزرگسال به اين بيماري مبتلا هستند و 4 ميليون نفر نيز تا كنون به واسطه ابتلا به اين بيماري جان
باخته اند. تنها در سال 1995 بيش از 330 ميليون مورد جديد از بيماريهايي كه محصول روابط جنسي بوده اند، شناسايي شده اند.
هپاتيت: امروزه هپاتيت به عنوان يكي از جدي ترين مشكلات در عرصه جهاني شناخته مي شود. هم اكنون حداقل 350 ميليون نفر در جهان حامل هپاتيت B هستند و 100 ميليون نفر حامل نوع C آن هستند و
حداقل يك چهارم اين جمعيت در آينده به واسطه اين عارضه كبدي مرگ را تجربه خواهند نمود. تنها در سال 1995 بالغ بر ده ميليون مورد بيمار سرطاني كه عامل ابتلايشان به سرطان، انواع ويروسها (خاصه ويروس
هپاتيت B و C)، باكتريها و انگلها است، شناسايي شدند. برآوردهاي سازمان بهداشت جهاني حكايت از آن دارد كه كنترل بيماريهاي عفوني مي تواند از 15درصد موارد جديد سرطان جلوگيري به عمل آورد.

فقر و گسترش بيماريهاي عفوني
فقر در حال گسترش است و از همين رو است كه صدها ميليون نفر از مردم به واسطه شرايط زندگي شان در معرض ابتلا به بيماريهاي عفوني اند. بيش از يك سوم جمعيت جهان، هم اينك در فقر شديد به سر مي 
برند و تقريباً يك سوم كودكان جهان به سوءتغذيه مبتلا هستند. هم چنين نيمي از مردم جهان از دسترسي منظم به ضروري ترين داروهاي موجود محروم اند.
تداوم افزايش جمعيت جهان، كه البته با رشد سريع شهرنشيني نيز همراه شده است، به معناي سكونت ميليونها نفر در محيطهاي غير بهداشتي مملو از جمعيت است كه در چنين شرايطي كمبود آب سالم و
فقدان بهداشت كافي مي تواند زمينه ساز بيماريهاي عفوني گردد. همين تمركز شديد جمعيت در چنين مناطق شهري است كه مي تواند به خطر ابتلا به بيماريهاي تنفسي و نيز بيماريهايي كه از طريق آب و غذا
قابل گسترش اند، دامن بزند.
از سويي ديگر در نتيجه تغيير رفتارهاي جنسي، انسانها در معرض ابتلاي به بيماريهاي جنسي مختلفي هستند. هم اكنون تقريباً در سراسر جهان همه روزه يك ميليون نفر به بيماريهاي گوناگون جنسي مبتلا
مي شوند كه عمده آنها را جوانان تشكيل مي دهند، بيماريهايي عفوني و همه گير كه در شرايط دنياي امروز با گسترش قابل توجهي همراه شده اند.
تغييرات شكل گرفته در عرصه تجارت جهاني غذا نيز به خلق شرايطي جديد براي ظهور و گسترش بيماريهاي عفوني دامن زده است. حمل احشام، نحوه تهيه، توليد و ذخيرة محصولات غذايي، نحوه عرضه و بالاخره
رفتارهاي تغيير يافته در خورد و خوراك بشري از زمينه هاي اصلي اين بحران محسوب مي شوند.
تغيير و تحولات اجتماعي در گروههاي سني خاص نيز از جمله عوامل تسهيل ابتلا به بيماريهاي عفوني محسوب مي شود. به عنوان مثال مي توان به نحوه گردهم آمدن كودكان در مهد كودكها و يا نحوه نگهداري و
زندگي سالمندان در مراكز نگهداري آنها اشاره نمود؛ محيطهايي كه به افزايش خطر ابتلا به اين گونه بيماريها كمك بسياري مي كند.
گسترش مناطق زيستي بشر، ميليونها نفر را در معرض عوامل ناشناخته و يا كمتر شناخته شده قرار مي دهد. تأثيرات حاصله از تغييرهاي جوي نيز مي تواند شرايط مساعدي را براي گسترش بيماريهاي عفوني
به وجود آورد. اگر چه امروزه داروهاي ضد باكتريايي به داروهايي فراگير تبديل شده اند، اما در همين حال، تداوم تكامل و سازگاري ميكروبها با محيطزيست نيز هم چنان ادامه دارد؛ به نحوي كه همواره شاهد افزايش
مقاومت آنها در برابر اين گونه داروها بوده ايم.
به دلايل مذكور است كه بيماريهاي عفوني به يك چالش جهاني تبديل شده است؛ چالشي كه هزينه هاي اقتصادي و اجتماعي اين بيماريها فراتر از آن است كه افراد، خانواده ها و جوامع بتوانند از آن چشم پوشي
نمايند.
از آنجا كه دلايل چنين بحراني، چند بعدي است، مخاطب ما نبايستي صرفاً به افرادي كه فعاليتهايشان در حوزه سلامت بشري متمركز شده است، محدود گردد؛ چرا كه اين بحران، خود محصول معضلاتي سياسي،
اجتماعي و زيست محيطي و از همه مهم تر تا حد زيادي نتيجه معضل و بحراني است كه به دست بشريت خلق شده و به عنوان محصول جانبي دنياي مدرن شناخته مي شود.


برگرفته از: www.twnside.org به نقل از ماهنامة سياحت غرب، ش8، صص 88 -93.


 

ماهنامه موعود شماره 52