اقتصاد در سیره امام رضا علیه السلام
موقعیت شما: اخبار»اخبار فرهنگی و مهدوی»اقتصاد در سیره امام رضا علیه السلام

اقتصاد در سیره امام رضا علیه السلام

دوشنبه ۰۱ مرداد ۱۳۹۷ ساعت ۰۳:۳۴
امتیاز این گزینه
(0 آرا)

كنكاشى در سيره اقتصادى امام رضا (ع)
همواره مسئله اقتصاد يكى از موضوعات مهمّ جوامع بشرى ، از گذشته‏ هاى دور تا به امروز بوده است و اسلام و راهنمايان ارزشمند آن نيز نگاه خاص و ويژه‏ اى به اين مهم داشته‏ اند؛ به طورى كه بسيارى از آموزه‏ هاى دينى در حوزه تشريع و تبيين، جهت‏ گيرى اقتصادى خاصّى دارد كه نگرش كلى اسلام به اقتصاد و به ويژه توسعه اقتصادى را در دين نشان مى ‏دهد.

از منظر اسلام، چه بسا تركيبات نادرست اقتصادى ، انسان را از دين و دين‏مدارى دور كند، ولى تعاملات درست اقتصادى حركت تكاملى انسان به سوى خدا را سرعت بخشد؛ مانند سفارش‏ هايى كه در حوزه نان حلال يا پرداخت خمس و زكات مطرح مى ‏شود. در تعاليم رضوى نيز خطوطى كلى براى جهت بخشيدن به حركت اقتصادى مسلمانان وجود دارد كه در رشد و توسعه اقتصادى خانواده و جامعه مؤثّر است.

اهمّيت كار و تلاش اقتصادى ‏
توصيه به كار و كوشش براى دستيابى به احتياجات زندگى ، بخش مهمّى از آموزه‏ هاى دينى مردم را دربرمى ‏گيرد. امام رضا (ع) نيز بارها اطرافيان خود را به كار و تلاش و سعى در جهت بهبودى وضع معاش دعوت كرده‏ اند. احمدبن ابى نصر 1 مى ‏گويد: به امام رضا (ع) گفتم: «كوفه» به من نمى ‏سازد و زندگى در آن، همراه مضيقه است. زندگى ما در «بغداد» بود و در آنجا در روزى بر مردم گشوده‏ است. امام فرمودند: «اگر مى ‏خواهى بيرون بروى ، برو؛ چرا كه امسال سال آشفته‏ اى است و مردمان را چاره‏ اى جز طلب روزى و كوشش براى به دست آوردن معيشت خوب نيست. پس طلب و كوشش را براى كسب امكانات زندگى از دست مده.» 2 از ديدگاه امام رضا (ع) ارزش معنوى كار چنان است كه مقام كارگر را بالاتر از جهادگران در راه خدا مى ‏دانند: «آنكه با كار و كوشش در جست‏وجوى مواهب زمينى براى تأمين خانواده‏ خويش است، پاداشى بزرگتر از مجاهدان در راه خدا دارد.» 3

توجّه به اصل مالكيت‏
مالكيت فردى از حقوق طبيعى و فطرى انسان است و امام با در نظر گرفتن اين حقّ طبيعى مى ‏فرمايند: «... سرقت تحريم شد؛ چون مايه فساد اموال و كشتن مردمان است و به اين علّت كه دست‏ درازى و غصب اموال ديگران موجب كشتار و درگيرى و حسد ورزى است و اينها مردم را به رهاكردن داد و ستد فرا مى ‏خواند؛ زيرا در صورت تجاوز به مال ديگران، هيچ‏كس نسبت به مالى كه به دست آمده است، بر فرد ديگر اولويت ندارد.» 4

مديريت مصرف‏
يكى از ياران امام مى ‏گويد: از امام درباره‏ چگونگى تأمين مخارج خانواده جويا شدم. فرمودند: «مخارج خانواده حدّ وسط است ميان دو روش ناپسند ... آيا نمى ‏دانى كه خداوند زياده‏روى و سخت‏ گيرى را ناخوشايند داند؟» 5
امام كمال ايمان را بعد از ژرف شناختن دين، اندازه داشتن در زندگى مى ‏دانند: «تا سه خصلت در آدمى نباشد، حقيقت ايمان او كمال نمى ‏يابد: ژرف شناختن دين، اندازه داشتن در زندگى و پايدارى در مصيبت‏ها.» 6

توجّه به پديده فقر

در كلام پيامبر خدا (ص) فقر دشوارتر از مرگ معرفى شده است. در انديشه رضوى نيز فقر به عنوان عامل سلب شخصيت انسان معرفى شده است: «هرگاه دنيا به سوى انسانى روى آورد، نيكى ‏هاى ديگران را به او مى ‏دهد. هرگاه به كسى پشت كند، نيكى ‏هاى خودش را نيز از او مى ‏گيرد ... همانا بينوايى ، كليد بدبختى و بيچارگى است.» 7
با توجّه به آموزه‏ هاى رضوى و بيانات رسيده از ايشان، عواملى باعث ايجاد پديده فقر مى ‏شود كه بايد مورد توجّه قرار گيرند:

ظلم‏

«آنگاه كه انسان مال يتيم را به ستم بخورد، بى ‏ترديد چون اين است كه او را كشته و او را دست به گريبان تهى ‏دستى و بينوايى كرده است.» 8

تباه‏ سازى اموال‏

«بى ‏گمان خداوند گفتار بيهوده و تباه‏ سازى اموال و زياد درخواست كردن را دشمن مى ‏دارد.» 9

اعتماد به مدير خائن‏

«انسان امين به تو خيانت نكرده است؛ بلكه تو به خائن اعتماد كردى .» 10
كسب مال از راه‏ هاى حرام «... و چيزهايى را حرام و ممنوع يافتيم كه مردمان را به آنها نيازى نيست؛ بلكه آن چيزها فسادآور است و نابودكننده و هلاكت‏ بار.» 11

نپرداختن ماليات‏هاى اسلامى ‏

«قانون زكات براى تأمين زندگى بينوايان وضع شد.» 12

دورى از صله رحم‏
امام در جواب شخصى كه از او سؤال مى ‏كند: آيا در مال تكليفى جز زكات است؟ مى ‏فرمايند: «بله. پس اين فرموده خداوند درباره صله ارحام و امثال آن كجا رفت: «كسانى كه آنچه خدا به پيوند دادن آن فرمان داده، پيوند مى ‏دهند و از خداى خويش مى ‏ترسند و از سختى حساب بيم دارند.» 13

بى ‏توجّهى به مددكارى اجتماعى ‏
«بدانيد كه پس از ايمان به خدا و اعتراف به حقوق اهل بيت، توانمندان را مكلّف كرده است تا براى اداره امور بيماران زمين‏ گير و ديگر مبتلايان قيام كنند.» 14

اصل خصوصى ‏سازى اقتصاد و جلوگيرى از انحصار طلبى ‏

امام در نامه‏ اى به مأمون از او مى ‏خواهند تا از استئثاركنندگان بيزارى جويد. استئثار به اين معناست كه انسان مال و متاع يا چيزى را كه مورد ميل و رغبت و نياز ديگران است، ويژه خود سازد و دست ديگران را از آن كوتاه كند. منظور از اين طبقه، سرمايه‏داران با نفوذ هستند كه اقتصاد را از پويايى و سلامت دور مى ‏كنند و با انحصار منابع قدرت و ثروت، فقر و تبعيض را در جامعه گسترش مى ‏دهند.

توجّه به موضوع ربا
يكى از موضوعات مورد توجّه در اقتصاد اسلامى ، مسئله دورى از ربا و اجتناب از پذيرش معاملات ربوى است. امام رضا (ع) بر همين اساس، توصيه‏ هاى بسيارى در جهت جلوگيرى از ربا مطرح كرده‏ اند: «خداوند عزّوجل از ربا نهى كرد؛ چون مايه تباهى اموال است؛ زيرا اگر انسان يك درهم را به دو درهم بخرد، بهاى درهم، درهم است و بهاى درهم ديگر باطل و بدون حق است. پس خريد و فروش ربوى در هر حال براى فروشنده و خريدار، زيان و كمبود دارد. پس خداوند متعال ربا را ممنوع اعلام كرد؛ زيرا اموال تباه مى ‏شود؛ چنان كه نهى كرد سفيهان اموال خود را در دست گيرند؛ چون بيم تباهى آن اموال مى ‏رود.» 15

در نتيجه، گرايش‏ هاى سودپرستانه سرمايه‏ دارى ، اصول و معيارهاى انسانى و معيارهاى اخلاقى از جامعه دور مى ‏شود. بر همين اساس، امام مى ‏فرمايند: «علّت تحريم ربا از دست رفتن كارهاى نيك و گرايش مردم به سودخوارى و رهاكردن قرض دادن و پرداخت واجبات مالى و رها كردن نيكوكارى است.» 16

جلوگيرى از مفاسد اقتصادى از آيات متعدّدى از «قرآن» روشن مى ‏شودكه رهبران الهى در نخستين گام‏ها و مراحل آغازين دعوت، به اجراى عدالت در روابط اقتصادى و ستيز با ظلم و خيانت و استثمار دعوت شده‏ اند. اين تأكيد تا آنجا بوده است كه گويى تشكيل جامعه توحيدى بدون دگرگونى در ماهيت ظالمانه روابط اقتصادى و برقرارى عدالت اقتصادى ممكن نيست. به همين دليل است كه امام در كنار پرهيز دادن مسلمانان از گناهان كبيره، ظلم و استثمار در رابط مالى را نيز نهى مى ‏كنند: «از ايمان ناب و خالص است دورى از گناهان كبيره و آدم‏ كشى و كاستن از پيمانه و ترازو و خيانت در امور مالى ...» 17

مفهوم بخس در كلام امام، مفهومى عام است كه شامل همه مسائل مالى مى ‏شود. امروز مسائال اقتصادى در سطحى بسيار بزرگتر و پيچيده‏ تر از گذشته مطرح است؛ ولى همچنان آنچه در گذر تاريخى گم نشده‏ است، توجّه به اصل عدالت و پرهيز از ظلم است: «اى مردم! پيمانه و ترازو را تمام و به عدل دهيد و كار و كالاى مردمان را كم‏ بها نكنيد.» 18
پى ‏نوشت‏ها:


__________________________________________________
(1). ابوجعفر احمد بن محمد بن‏ابى ‏نصر بَزَنْطى ، (221- 152 ق)، از عالمان متقدم اماميه در كوفه كه در شمار اصحاب امام كاظم (ع)، امام رضا (ع)، امام جواد (ع) و نيز از اصحاب اجماع است.
(2). محمدرضا محمود و محمد حكيمى ، «الحياة»، ج 6، ص 468.
(3). حسن بن على بن شعبه حرانى ، «تحف العقول»، ص 808.
(4). عيون اخبارالرضا (ع)، ج 1، ص 103.
(5). «معيارهاى اقتصادى در تعاليم رضوى (ع)»، صص 83، 88 و 91.
(6). «تحف العقول»، ص 446، «بحار الانوار»، ج 75، ص 339.
(7). «عيون اخبار الرضا (ع)»، ج 2، ص 130.
(8). «عيون اخبار الرضا (ع)»، ج 2، ص 92؛ «علل الشرايع»، ج 2، ص 480.
(9). «تحف العقول»، ص 804.
(10). «تحف العقول»، ص 326؛ «بحارالانوار»، 78: 335.
(11). مجلسى ، «بحارالانوار»، ج 6، صص 94 و 93.
(12). «معيارهاى اقتصادى در تعاليم رضوى »، ص 165.
(13). «تفسير نور الثقلين»، ج 2، ص 495.
(14). «عيون اخبار الرّضا (ع)»، ج 2، ص 169.
(15). «مسند الامام الرضا (ع)»، ج 2، ص 306.
(16). «علل الشّرائع»، ج 2، ص 483.
(17). «وسائل الشّيعه»، ج 15، ص 329.
(18). سوره هود، آيه 85.
منبع: نشريه «جريان امروز»، شماره چهاردهم، تيرماه 95، صص 108 و 107

نوشتن نظر