بررسی مفهوم «رحمه‌للعالمين» در سيره پيامبر اعظم (ص)
موقعیت شما: مهدویت و آخرالزمان»مقالات مهدویت و آخرالزمان»امامان و ائمه»بررسی مفهوم «رحمه‌للعالمين» در سيره پيامبر اعظم (ص)

بررسی مفهوم «رحمه‌للعالمين» در سيره پيامبر اعظم (ص)

سه شنبه ۱۴ آذر ۱۳۹۶ ساعت ۱۸:۵۳
امتیاز این گزینه
(0 آرا)

دلسوزی و مهربانی در سيره پيامبر اعظم كاملاً مشهود بود و خداوند رسول اعظمش را در قرآن اين گونه توصيف می کند. گویی می خواهی جان خود را به خاطر اينكه آنها ايمان نمی آورند از شدت اندوه بر باد دهی.

 

شخصيت پيامبر اعظم داراي ابعاد وسيع و والايي است كه در جهت معنويت به سدره المنتهي ( و لقد رآه نزله اخري عند سدره المنتهي)۱ و در پرواز معراجي‌اش به مقام قاب قوسين او ادني۲ رسيده و خداوند بزرگ اخلاق آن حضرت را با تعبير عظيم ياد كرده است (انك لعلي خلق عظيم )۳. شخصيتي كه تمامي ملك و ملكوت ، اماكن و ازمنه به بركت وجود با عظمت او آفريده شده و از ذره تا كرات و انس و جن و مَلَك از سفره پر بركت آن حضرت ، از هستي بهره مند شدند ( لو لاك لما خلقت الافلاك ) ۴.
خداوند متعال در سند متقنش او را به عنوان اسوه عصرها و نسل ها معرفي نمود ( لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه) ۵. اما جوامع اسلامي با دارا بودن چنين ذخاير عظيم و ارزشمندي نتوانسته از او بهره وافي ببرند، بلكه در مقابل دشمنان كينه توز وكوردلان اهانت به ساحت مقدس آن حضرت را در دستوركارخود قراردادند.
با توجه به اينكه خداوند متعال در قرآن همه امت اسلامي را به سرمشق گرفتن از آن بزرگوار ترغيب نموده و با عنايت به اينكه الگوپذيري از آن حضرت محدود به حد خاص و زمينه مشخص نشده، جا دارد هر فرد مسلماني سيره آن حضرت را در تمام شئون زندگي اعم از معاش و معاد الگوي خود قرار دهند و ازآنجايي‌كه ورود به قلمرو سيره آن حضرت بسيار وسيع و گسترده است و نياز به كتاب ها و مقالات متعدد دارد لذا نگارنده با قلم و فهم ضعيف فقط مفهوم رحمه للعالمين در سيره آن حضرت را مورد بررسي قرار داده است.
ارسال پيامبران
«لقد بعثنا في كلِّ امَّه رسولا »۶؛ محققاً در هر امتي رسولي را فرستاديم . هيچ امتي در هيچ زمان بدون پيامبر نبوده است. «و ان مِنْ اُمَّه الّا خَلافيها نذير» ۷. در طول تاريخ بشريت هيچگاه ارسال پيامبران و مبلغان ديني قطع نشده است؛ «ثُمَّ أََرسَلْنا رُسُلَنا تترا»۸. ما رسولان خود را پي در پي فرستاديم. براساس آيات الهي و روايات معصومين و براهين عقلي زمين هيچگاه از وجود حجت الهي و نگهبانان و مبلغان دين خدا تهي نبوده است.
يگانگي دعوت انبياء
محتواي دعوت پيامبران الهي عليرغم تفاوتهاي زماني و مكاني و شرايط اجتماعي و قومي يكسان است. همه آنان مردم را به پرستش خداوند و دوري از اطاعت طاغوت دعوت كرده اند. «لَقَد بَعَثْنا في كُلِّ امَّه رَسُولاً اَنِ اعبُدواالله وَاجْتَنِبوا الطاغوت».۹ همانا درهر امتي رسولي را برگزيديم كه مردم را به پرستش خدا و دوري از طاغوت فرا خواند.
تعداد انبياي الهي
بر اساس اخبار متواتر تعداد پيامبران الهي يكصد و بيست و چهار هزار نفر است كه اول آنها حضرت آدم و آخر آنها حضرت محمد بن عبدالله (ص) است. ابوذر مي‌گويد: از رسول اكرم پرسيدم: پيامبران چند نفرند؟ پاسخ فرمودند: صدو بيست و چهار هزارنفر۱۰. چنانكه علامه مجلسي (ره) به نقل از شيخ صدوق مي فرمايد به اعتقاد ما تعداد انبيا يكصد و بيست و چهار هزار نفرند . ۱۱
مراتب پيامبران
پيامبران از نظر كمالات و مراتب فضل يكسان نيستند بلكه بعضي از آنها بر برخي ديگر برتري دارند . خداوند متعال در قرآن كريم مي فرمايد : « تِلكَ الرَّسل فَضَّلنا بعض النَّبيينَ عَلي بَعْض مِنهُم مَنْ كَلَّمَ الله وَ رَفَعَ بَعضهُم درجات وَآتينا عيسي بن مريم البينات وَ اَيَّدْ ناهُ بِروحِ القدس»۱۲ . اين آيه به روشني دلالت دارد كه همه پيامبران با اينكه ازنظر نبوت و رسالت همانند بودند، از نظر مقام يكسان نمي باشند، زيرا مأموريت آنها متفاوت بوده و با اينكه همه فداكار بودند درجه فداكاري آنها نيز با هم تفاوت داشته؛ بعضي از پيامبران از نطر درجه و مرتبه بر ديگري برتري دارند.
پيامبران اولوالعزم
در قرآن و جوامع رواني بعضي از پيامبران به عنوان پيامبران اولوالعزم از آنها ياد شده است . «اي پيامبر همچون پيامبران اولواالعزم در راه تبليغ دين صبر و استقامت داشته باش.» ۱۳ ازبعضي آيات استفاده مي‌شود كه پيامبران اولوالعزم حضرت نوح و ابراهيم و موسي و عيسي و محمد(ص) هستند.۱۴ «شريعت و آييني كه براي شما قرار داده شد همان چيزي كه نوح را به آن سفارش كرديم و بر تو نيز وحي كرديم و به ابراهيم و موسي و عيسي آن را سفارش نموديم .» همچنان كه در جاي ديگر فرمود: «وَ أخَذْ نا مِن النَّبيين ميثاقهُم وَ منكَ وَ من نوح و ابراهيم و موسي و عيسي بن مريم». ۱۵
بياد آور آنگاه كه ما از پيامبران ميثاق گرفتيم و از تو و نوح و ابراهيم و موسي و عيسي بن مريم از همه پيمان گرفتيم. امام صادق (ع) فرمود : ساده النبيين و المرسلين خمسه و هم اولوالعزم من‌الرسل و عليهم دائره‌الوحي نوح و ابراهيم و موسي و عيسي و محمد(ص) ۱۶ «بزرگ پيامبران و رسولان پنج نفرند و آنها پيامبران اولوالعزم هستند و آسياي نبوت و رسالت بر محور وجود آنها دور مي زند و آنها نوح و ابراهيم و موسي و عيسي و محمد (ص) هستند.» جلال الدين سيوطي نيز از ابن عباس نقل كرده كه پيامبران اولوالعزم همين پنج نفر هستند .۱۷
پيامبر اعظم
از مطالب گذشته نتيجه گرفته شد كه در بين يك صد و بيست و چهار هزار پيامبر ، پنج نفر پيامبر اولوالعزم و بزرگ پيامبران و رسولان بوده اند. اين پنج نفر هم از نظر مقام و درجه و كمال يكسان نيستند و بـر اسـاس آيـات و روايـات حضـرت محمد بن عبدالله (ص) اعظم پيامبران است و لذا در زيارت نامه آن حضرت مي‌خوانيم - السلام عليك يا سيد المرسلين - السلام عليك يا سيد الأنبياء. ۱۸
پيامبر اكرم در يك بيان نوراني فرمود : « أنا اَفْضَلُ النبيين قدرا و اعمهم خطرا و اوضحهم خبراً و اعلامهم مستقراً و اكرمهم امه و اجزلهم رحمه و احفظهم ذمه و ازكاهم مله ». ۱۹ از نظر ارزش از همه انبيا برتر و از نظر عظمت از همه آنها فرا‌گير‌تر و از نظر مقام و منزلت از همه آنها آشكارتر و از نظر آئين پاكيزه‌ترين هستم. در دعاي ندبه هم عرض مي كنيم « و صفوه من اصطفيته و افضل من اجتبيته و اكرم من اعتمدته قدمته علي انبيائك » در ميان بندگان برگزيده ات آن حضرت را زبده و برتر انتخاب كردي و او را گرامي تر از معتمدانت و بر همه پيامبران مقدم داشتي .۲۰ شاهد ديگر بر عظمت پيامبر اكرم اين است كه در جريان معراج در مسجد الاقصي همه انبيا نماز جماعت را به امامت آن حضرت اقامه نمودند .۲۱
امام سجاد (ع) فرمود: «حتي لا يساوي في منزله و لا يكافا في مرتبته و لا يوازيه لديك ملك مقرب و لا نبي مرسل . »۲۲ هيچ كسي در رتبه با او برابري نمي كند ودر مقام همانند او نمي باشد و هيچ فرشته عالي مقام و پيامبر مرسلي همپايه او نمي باشد .
معنا و مفهوم رحمت
مشهور در ميان گروهي از مفسرين اين است كه صفت رحمان اشاره به رحمت عامه دارد كه شامل دوست و دشمن و مؤمن و كافر ، نيكوكار و بد كار مي‌باشد . باران رحمت بي حسابش همه را فرا مي گيرد، همه بندگان از مواهب گوناگون حيات بهره مندند، ولي رحيم اشاره به رحمت خاصه دارد كه ويژه بندگان صالح و مؤمن است. لذا رحمان در همه جا مطلق اما رحيم بصورت مقيد آمده است «و كان بالمؤمنين رحيما» ۲۳ امام صادق نيز فرمود: «الرحمن بجميع خلقه ، الرحيم بالمؤمنين خاصه . »۲۴ رحمت الهي معنا و مفهوم وسيعي دارد. «رحمتي وسعت كلِّ شَي »۲۵ بلكه خداوند متعال رحمت را برخودش فرض و لازم كرده است «كتب ربكم علي نفسه الرحمه »۲۶
رحمت گاهي جنبه معنوي وزماني جنبه مادي دارد هم دنيا هم آخرت را در بر مي گيرد و در آيات قرآن بر معناي زيادي اطلاق شده است. گاهي بر مسئله هدايت و گاهي نجات از دشمن و گاهي باران پر بركت و گاه به نعمتهاي ديگري همچون نور و ظلمت ، شب و روز و در موارد بسيار نيز به بهشت و مواهب خدا در قيامت اطلاق مي‌شود . بخشيدن از گناهان ، قبول توبه و عيب پوشي از آنان ، فرصت دادن براي جبران اشتباهات، همه از مظاهر رحمت و مهرباني اوست . رحمت الهي گاهي جنبه تشريعي دارد كه از طريق بعثت پيامبران و نزول كتب آسماني و تشريع احكام و بشارتها و انذارهاست وگاهي جنبه تكويني دارد و از طريق امدادهاي معنوي و الهي است .
رسول اعظم؛ پيامبر رحمت
«وَ ما اَرسَلناكَ الا رحمه للعالمين»۲۷. خداوند رب العالمين، رسول اعظم را به عنوان رحمه للعالمين مبعوث كرد. همانطوري كه رحمانيت خداوند صفت عامه اوست و همه انسانها اعم از مؤمن و كافر را شامل مي شود، پيامبر اعظم هم براي همه انسانها درهمه اعصار و تمامي مكان‌ها تا پايان جهان رحمت است نه تنها براي پيروان و دوستان بلكه همه اهل عالم ، گويا خوب و بد و دوست و دشمن بايد اين مهرباني و رحمت را از پيامبر احساس كنند.
دنياي امروز كه فساد و تباهي و ظلم و بيداد گري از در و ديوار آن مي بارد و آتش جنگها از هر سو شعله ور است و چنگال زورمندان، حلقوم مستضعفان را مي فشارد، در دنيايي كه جهل و فساد و جنايت و ظلم و استبداد و تبعيض وجود دارد، در اين زمان مفهوم رحمه للعالمين از هر وقت ديگر آشكارتر است. چه رحمتي از اين بالاتر كه برنامه و آئيني آورده كه همه اين ظلمها و بدبختي‌ها و سيه روزي ها پاياني است و تداوم اين رحمت ، سرانجامش حكومت صالحان است كه سياق آيات به آن اشاره دارد، چونكه ابتدا فرمود : « و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادي الصالحون »۲۸.
ما بعد از تورات در زبور داود نوشتيم كه بندگان نيكوكار من وارثان زمين مي شوند. سپس فرمود: «وَ ما اَرسَلناكَ الا رحمه للعالمين »۲۹ ما تو را جز براي رحمت جهانيان نفرستاديم. تعبير به عالمين و استثناء در جمله منفي و نكره آمدن رحمت آنچنان مفهوم وسيعي دارد كه تمام موجودات عالم در تمام اعصار و قرون و حتي تمام ملائكه الهي را شامل مي شود . هنگامي كه اين آيه نازل شد پيامبر از جبرييل پرسيد : « هل اصابك من هذه الرحمه شيئي . قال : نعم ، انّي كنتُ اخشي عاقبه الامر فامنت بك». آيـا چيـزي از ايـن رحمـت عائـد تو شـد؟ جبرئيل گفت: بله من از پايان كار خويش بيمناك بودم، اما بخاطر شما كه رحمت براي جهانيان هستي از وضع خود مطمئن شدم. ۳۰ خود پيامبر اعظم فرمود : «انّما بعثت رحمه »؛ همانا من رحمتي برانگيخته شده ام. ۳۱
عموم مردم دنيا اعم از مومن و كافر ، همه مرهون اين رحمت هستند . چرا كه نشر آئين اسلام موجب نجات همگان است . حال گروهي از آن استفاده كردند و گروهي نكردند اين مربوط به خود افراد است و تأثيري بر عمومي بودن رحمت پيامبر اكرم نمي گذارد . اين درست مثل آن است كه بيمارستاني مجزا براي درمان همه دردها با پزشكان ماهر و انواع داروها تأسيس كنند و درهاي آنرا به روي همه مردم بدون تفاوت بگشايند، اما بعضي از بيماران از اين مكان استفاده كنند و بعضي نكنند. آيا اين در عمومي بودن آن تأثير منفي دارد؟ به تعبير ديگر ، رحمت بودن وجود پيامبر براي همه جهانيان جنبه مقتضي و فاعليت فاعل دارد.
رسول اعظم؛ مظهر رحمت و رأفت الهي
رحمت و رأفت پيامبر اعظم تجلي رحمت و رأفت بيكران الهي است هر آنچه كه از رحمت نبوي در دنيا و آخرت نصيب افراد مي‌شود پرتوي از رحمت الهي است همه احكام حتي جهاد و حدود و قصاص و ساير كيفر و قوانين جزائي اسلام نيز براي جامعه بشري رحمت است و اگر رحمانيت خداوند اشاره به لطف عام خداوند دارد كه هم دوست و دشمن ، مومن و كافر را شامل مي‌شود، پيامبر اعظم هم كه در قرآن بعنوان رحمت براي عالمين معرفي شده هم براي مومن وهم غير مومن رحمت است. از آيات مختلف قرآن به خوبي استفاده مي شود كه نبوت ، رحمت و لطف خدا بر جهان بشريت است و براستي چنين است. اگر انبيا نبودند انسانها راه آخرت و دنيا را گم مي كردند، لذا پيامبر اعظم هم مايه رحمت براي انسان هست . «وَ ما ارسلناكَ الا رحمه للعالمين » و هم موجب رأفت . لذا در اوصاف پيامبر اعظم فرمود : « و بالمؤمنين رئوف رحيم »۳۲ رسولي آمده كه به مؤمنان رئوف و مهربان است.
قابل توجه اينكه در قرآن كريم هم رحمت بر پيامبر اطلاق شد و هم رحيم بودن يعني پيامبر اعظم هم براي همه مردم اعم از كافر و مومن رحمت عامه است و هم براي مومنين رحمت خاصه و اگر رحمانيت خداوند اشاره به لطف عام خدا دارد كه حتي كافر و دشمنان دين را شامل مي شود يعني شما چگونه به خدايي كه همه افراد حتي دشمنان و كفار را مشمول لطف و رحمت قرار مي دهد ايمان نمي آوريد. اين نهايت ناداني شماست . پيامبر اعظم هم كه رحمت عامه براي جهانيان معرفي شده است معنايش اين است. چگونه رسولي كه براي همه جهانيان حتي دشمنان و كفار رحمت است به او ايمان نمي آوريد. اين نهايت بي خردي شماست.
در سيره پيامبر رحمت نقل شده تا آنجا كه ممكن بود سائل را رد نمي كرد، حتي روزي زني فرزند خود را نزد پيامبر فرستاد و گفت به حضرت بگو پيراهن خود را به ما لطف نمايد. فرزندش خدمت حضرت رسيد و تقاضاي پيراهن نمود. پيامبر رحمت هم پيراهن خود را به او داد. آيه نازل شد« ولا تبسطها كل البسط »۳۳ هر چه داري در راه خدا انفاق مكن .
در حق اسرا و بردگان فوق العاده سفارش مي فرمود : حتي با زن اسير ازدواج كرد همينكه شنيد زني را در جبهه اسير كرده اند و بعد از اسارت او را از كنار جنازه همسرش عبور داده اند تا دل آن زن را بسوزانند به شدت ناراحت شد و به اين عمل شديداً اعتراض نمود . هنگامي كه سوار بر مركب بود اجازه نمي داد كسي همراه او راه برود بلكه او را سوار مي كرد . در غم و شادي همراه مردم بود لذا به تشيع جنازه آنها مي رفت و در دورترين نقطه شهر مدينه به عيادت مريض مي رفت. يشيع الجنائز و يعود المرضي في اقصي المدينه۳۴
علي(ع) فرمود: هر گاه كسي از برادران ديني را سه روز نمي ديد سراغ او را مي گرفت و اگر در سفر بود برايش دعا مي كرد و اگر -بيمار بود به عيادتش مي رفت . ۳۵ همواره مي فرمود هر كه رحم نكند به او رحم نمي شود « من لا يرحم وَلا يرحَم »۳۶ حضرت زهرا (س) دختر رحمه للعالمين هم در لحظه افطاري غذاي مورد نياز خود را به فقير و مستمندان اعطا نمودند . « وَ يطعمون الطعام علي حبه مسكينا و يتيماً و اسيرا »۳۷ آنها بخاطر حب به خدا به فقير و اسير و يتيم طعام مي دهند. علي(ع) هم در بستر شهادت سفارش قاتل خود را به فرزند ش امام حسن مجتبي(ع) مي كند و مي‌فرمايد: اطعموه و اسقوه و احسنوا اسارته۳۸ . او را غذا و نوشيدني بدهيد و در حال اسارت با او خوش رفتاري كنيد.
پيامبر رحمت؛ مانع عذاب الهي
«وَما كان الله ليعذبهُم وَ أَنتَ فيهم »۳۹ هيچگاه خداوند آنها را عذاب نمي كند مادامي‌كه تو در ميان آنها هستي . وجود با بركت آن حضرت مانع از عذاب الهي بر گنهكاران و كفار است . در منابع شيعه و اهل تسنن از امير المومنين (ع) روايت شده كه آن حضرت فرمود : « كان في الارض امانان من عذاب اهله وَ قَد رَفَعَ اَحَدهما فَدونكم الا خره فتمسكوا به وَ قراء هذه الايه » . ۴۰ در روي زمين دو وسيله امان از عذاب الهي است؛ يكي وجود با بركت رسول خدا كه از دنيا رحلت كردند و ديگري استغفار است كه به آن تمسك بجوييد سپس اين آيه شريفه را تلاوت فرمودند : « وَما كان الله ليعذبهُم وَ أَنتَ فيهم » اينكه وجود نازنين آن حضرت مانع از عذاب الهي است از مشخصات پيامبر اعظم است چونكه با وجود ديگر انبيا ، امت آنها مورد عذاب الهي واقع شده اند . از ديگر ويژگي پيامبر رحمت اين است كه هيچگاه كسي را نفرين نكرد و در هيچ حال از درگاه خداوند عذاب كسي را درخواست نكرد اما حضرت نوح عرضه داشت : « ربِّ لا تذرني علي الارض من الكافرين دياراً ۴۱پروردگارا كافران را هلاك كن و از آنها كسي بر روي زمين باقي مگذار . و در جايي ديگر عرضه داشت « ولا تَز ِدِ الظّالمينَ اِ لَّا تَبارَا.» ستمكاران جز بر هلاك و عذابشان ميفزاي . ۴۲
اما از پيامبر اعظم درخواست مي كردند كه در حق مشركين نفرين كند مي فرمود : من براي رحمت آمده ام نه لعنت۴۳ بلكه در حق آنها و براي هدايت آنها دعا مي كرد . همچنانكه پيامبر رحمت در فتح مكه وقتي وارد شهر شد با كفار و مشركين كه از