درک عظمت شب های قدر

درک عظمت شب های قدر

جمعه ۰۴ تیر ۱۳۹۵ ساعت ۱۵:۳۶
امتیاز این گزینه
(6 آرا)

درک عظمت شب های قدر(با تکیه نقش برجسته ی  حضرت فاطمه (س)ومهدی موعود(عج))
با فضیلت‌ترین شبِ سال در فرهنگ اسلامی. شب قدر در باور شیعیان، به احتمال، یکی از شب‌های ۱۹ یا ۲۱ و یا ۲۳ ماه رمضان است. بیشتر اهل سنت شب ۲۷ماه رمضان را شب قدر دانسته‌اند. قرآن در دو سوره قدر و دخان درباره این شب سخن گفته است. ضربت خوردن و شهادت امام علی(ع) در این شب‌ها، بر اهمیت آن‌ها نزد شیعیان افزوده است.

 


بنابر روایات، در شب قدر، فرشتگان برای ابلاغ تقدیر سال آینده بر پیامبر(ص) نازل شده و شیعیان با تکیه بر این آموزه روایی و نیز همیشگی بودن شب قدر، بر ضرورت وجود حجت خدا در زمین تا قیامت استدلال کرده‌اند؛ زیرا نزول فرشتگان نیازمند نزولگاه است و در نتیجه، جانشین پیامبر اکرم(ص) که در ویژگی‌هایی مانند عصمت شبیه اوست، تا قیامت در زمین حضور دارد.  در فرهنگ اسلامی، شب قدر یکی از شب‌های سال است که ویژگی و قداست خاصی داشته و بنابر منابع اسلامی هر ساله در این شب تقدیر سال آینده انسان نوشته می‌شود. وقوع برخی حوادث در این شب، بر اهمیت آن افزوده از جمله گفته‌اند که در این شب، قرآن کریم به صورت یکجا بر قلب پیامبر(ص) نازل شده است. همچنین امام علی(ع) در این شب، به شهادت رسیده و این رویداد، شب قدر را نزد شیعیان اهمیت افزونی داده و آنان در این شب در کنار اهتمام به اعمال مستحبی مانند ذکر و قرائت قرآن، برای آن امام نیز سوگواری می‌کنند.
در قرآن کریم، در دو سوره قدر و دخان درباره شب قدر آیاتی آمده است.


سوره قدر:
إنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاک مَا لَیلَةُ الْقَدْرِ لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ تَنَزَّلُ الْمَلَائِکةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ هِی حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ (ترجمه: از شب قدر چه آگاهت کرد؟! شب قدر از هزار ماه ارجمندتر است؛ ما آن[=قرآن]را در شب قدر نازل کردیم و چه کس دانست که این شب چیست؟! شب قدر از هزار ماه بهتر است، و فرشتگان و روح در آن، به اذن پروردگار بر هر کاری فرود می‌آیند. [آن شب] تا صبح آسایش و امن است.)

سوره دخان:
وَالْکتَابِ الْمُبِینِ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیلَةٍ مُّبَارَکةٍ إِنَّا کنَّا مُنذِرِینَ فِیهَا یفْرَقُ کلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا إِنَّا کنَّا مُرْسِلِینَ رَحْمَةً مِّن رَّبِّک إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ[۶] (ترجمه: سوگند به کتاب روشنگر؛ به راستی ما آن را در شبی مبارک فروفرستادیم زیرا که به حقیقت هشداردهنده بودیم. در آن شب که هر امری با حکمت معین و ممتاز و جدا می‌گردد. تعیین آن امر البته از سوی ما خواهد بود، که ما رسولان را فرستاده بودیم و این از رحمت و مهربانی پروردگار توست، به راستی او شنونده داناست

 

افضلیت شب قدر
در قرآن کریم، سوره‌ای کامل به توصیف و ستایش شب قدر اختصاص یافته و بدین نام خوانده شده است. برخی از فضایل این شب در قرآن و حدیث عبارتند از:
•    از هزار ماه بهتر: قرآن تصریح کرده است که این شب از هزار ماه بهتر است: «لَیلَةُ القَدرِ خَیرٌ مِن اَلفِ شَهرٍ» و در صحیفه سجادیه (دعای ۴۴) آمده: «فَضلُ لَیلَةٌ واحِدَةُ مِن لَیالیهِ، عَلَی لَیالی اَلفَ شَهرٍ و سشَّماهَا، لَیلَةَ القَدرِ؛ فضیلت یکی از شب‌های آن (ماه رمضان) از شب‌های هزار ماه برتر است؛ شبی که خدا آن را شب قدر نام نهاد. ( صحیفه سجادیه، ص۱۸۷)
•    شب نزول قرآن: بنابر قولی، از مجموع برخی آیات قرآن و طبق روایات موجود، قرآن کریم در شب قدر به صورت یکباره از لوح محفوظ به آسمان دنیا یا بیت المعمور و یا قلب پیامبر اکرم(ص) نازل شده است. این را در اصطلاح علوم قرآنی نزول دفعی (یکباره) و نزول اجمالی قرآن می‌گویند. اما قرآن یک نزول تدریجی و تفصیلی هم دارد، که طی ۲۳ سال دوران نبوت پیامبر اسلام(ص) به صورت الفاظ نازل شده است.
•    شب آمرزش گناهان: از پیامبر خدا(ص) روایت کرده‌اند: «هر کس شب قدر را احیا کند و مؤمن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد، تمامی گناهانش آمرزیده می‌شود. ( کاشانی، تفسیر منهج الصادقین، ج۱۰، ص۳۰۸)
•    قلب ماه رمضان: در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: «... شمار ماه‌های سال نزد خداوند، دوازده ماه است و سر آمد ماه‌ها، ماه رمضان است و قلب ماه رمضان، لیلة القدر است. ( حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج‌۵، ص۹۱۸)
•    سَرور شب ها: از پیامبر(ص) نقل کرده‌اند: «لَیلَةُ القَدرِ سَیدَةُ اللَّیالِی؛ شب قدر، سَروَر شبهاست. ( مجلسی، بحار الانوار، ج۴۰، ص۵۴)
•   
•    درنتیجه :با توجه به آیات سوره قدر می‌توان به فضیلت‌های شب قدر پی برد:
۱. قرآن در آن نازل شده است.
۲. عبادت و احیای آن معادل بیش از هزار ماه است.
۳. خیرات و برکات الهی در آن شب نازل می‏شود.
۴. رحمت خاص خدا شامل حال بندگان می‏گردد.
۵. فرشتگان و روح در آن شب نازل می‏گردند.

علت نام گذاری شب قدر
در اينکه چرا اين شب را شب قدر ناميده اند مفسران قرآن کريم با کمک از خود قرآن و استمداد از احاديث معصومين مطالب و دلايل زيادي آورده اند که مهمترين آنها بدين شرح است:
1-- شب قدر يعني شب بزرگ و با عظمت و چون اين شب، شب شريفي است به آن شب قدر مي گويند؛ يعني شبي که صاحب قدر و منزلت و شرافت است. از لحاظ لغوي نيز، در قرآن کريم « قدر» به معناي منزلت و بزرگي خداوند عالم آمده است و مي خوانيم: «ما قدروا لله حقّ قدره. يعني آنان عظمت خداوند را نشناختند. همچنين، رمز  بزرگي و عظمت شب قدر در خود سوره قدر، نيز  بيان گرديده و مي فرمايد: «شب قدر، از هزار ماه بهتر است.»
2-چون در اين شب، فرشتگان بسياري به زمين مي آيند زمين تنگ مي گردد، لذا آن را شب قدر ناميدند، زيرا« قدر» به معناي «ضيق و تنگي» نيز مي باشد.
3-يکي ديگر از معاني «قدر»، «تقدير و سرنوشت» است و در اين شب، امور بندگان تا سال آينده مقدّر مي گردد. تفسير برهان از امام باقر (ع) روايت مي کند که: «در شب قدر، هر امري از امور بندگان تا شب قدر سال آينده معين مي گردد، از خير و شر، طاعت و معصيت، ولادت و مرگ و روزي موجودات و هرآنچه در آن سال مقدّر گشته حتمي است و خداوند را در آن مشيت است».
4- علت ديگر اين نامگذاري اين است که قرآن با قدر و منزلت بر پيامبر والا قدر و براي امت با قدر و ارزش، به واسطه ملکي صاحب قدر نازل گرديده است.
5- گاه نيز گفته اند: شبي است که مقدر گرديده تا قرآن در آن نازل شود
.6-يا از آن رو که هرکس اين شب را زنده بدارد و احياء نگهدارد صاحب قدر و منزلت مي گردد، به ليله القدر معروف شده است.
فاطمه(س) منشأ شب قدر است
ظهور و بروز عرفان فاطمه زهرا(س) در محراب عبادتش بود، زمانی که ستایش خداوند را می‌کرد و هفتاد هزار فرشته مقرب بر او سلام کردند و او را به جمله‌ای خواندند که ملائک مریم را با آن ندا می‌کردند: «فیقولون یا فاطمة إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلى‏ نِساءِ الْعالَمِینَ»؛ پس مى‏‌گفتند: اى فاطمه! به راستى خدا تو را برگزید و پاک و طاهر گرداند و تو را بر زنان جهانیان اختیار فرمود، بنابراین فاطمه زهرا(س) در تمجید خداوند به مقام عرفان رسید و خداوند او را به عبادت گرامی رساند.
کسی که به حقیقت شب قدر برسد، به حقیقت وجود مبارک حضرت زهرای مرضیه(س) هم خواهد رسید، از این منظر که عمر آن حضرت کوتاه اما بسیار بابرکت بود و عمر شب قدر هم کوتاه اما بسیار پرفضیلت است.
شب قدر رابطه خداوند با نظام هستی را آشکار می‌کند و در واقع یک رابطه علت و معلولی است و تقدیر و سرنوشت یک‌ساله افراد در این شب رقم می‌خورد و کسانی که به حقیقت شب قدر برسند، به حقیقت وجود مبارک حضرت زهرای مرضیه سلام‌ الله علیها هم خواهند رسید، از این منظر که عمر آن حضرت کوتاه اما بسیار بابرکت بود و عمر شب قدر هم کوتاه اما بسیار پرفضیلت است، یعنی اگر کسی پی به عظمت وجود مبارک حضرت زهرا(س) ببرد، قطعاً به درک شب قدر هم خواهد رسید و این حقیقت کسانی است که این رابطه را بفهمند و اگر این را دریافت کنند به درک لیلة القدر هم می‌رسند.
.بین شب قدر و حضرت زهرا(س) یک رابطه دوسویه وجود دارد و همچنان که گفته شد عمر شب قدر و عمر بابرکت حضرت زهرا(س) کوتاه است اما هر دو بسیار بابرکت و پرفضیلت هستند. یا اینکه گفته می‌شود شب قدر یک شب است، یعنی در برخی جاها می‌گویند: "شب‌های قدر" این غلط است چون شب قدر یک شب است، اما نهفته و پنهان است و کسی به‌درستی نمی‌داند که شب قدر دقیقاً چه شبی است، حال رابطه این موضوع با حضرت زهرا(س) دخت گرامی پیامبر اعظم(ص) در این است که قبر حضرت فاطمه هم پنهان است و کسی از آن باخبر نیست و به‌طور کلی باید گفت درک وجود نازنین و مبارک حضرت فاطمه(س) در واقع همان حقیقت شب‌های قدر است و هرکس این را دریافت قطعاً به درک لیلة القدر هم خواهد رسید

امام زمان  مهدی موعود(عج ) صاحب شب قدر
جستجوی  موضوع مهدويّت و امام زمان(عج) با کاوش در باطن و اعماق قرآن از مسائل اساسيِ عقيدتي است؛ قرآن همان¬طور که به توحيد، معاد، و نبوت پرداخته به امامت نيز پرداخته است؛ توضيح اين که حضرت مهدي¬(عج) آخرين سلسله معصومين عليهم¬السّلام است و واکاوي موضوع مهدويت در قرآن به معناي کاوش در مسأله مهم امامت است. امامت دنباله¬ي حرکت انبياء در مسير اصلاح و تربيت بشريت است. کاوش در مسأله امامت در دوران غيبت با رويکرد به آياتي که تداعي کننده حتميت ظهور و غلبه¬ي حق بر باطل با ظهور منجي مستضعفان دارد، ضرورتي اجتناب¬ناپذير است و بي¬مدد مداقّه و بازکاوي آيات قرآن با رويکرد تفکّر مهدوي، امامت ناشناخته مي¬ماند، بسياري از مفاهيم آن نامکشوف مانده و متبلور نمي¬گردد؛ در نتيجه رسيدن به سر منزل هدايت ميسر نمي¬گردد و هر رهروي بدون شناخت امام خود ره به جايي جز ناکجا آباد نمي¬برد؛ از اين روست که در روايتي مشهور مرگ بدون شناخت امام زمان مرگ در جاهليت ناميده شده¬ است.[ الکافي، ج 1، ص 377: پيامبر(ص): «مَنْ مات و لم يَعرف إمام زمانه مات ميتةً جاهليّة))
تا بدين جا ضرورت ظرف زماني نزول فرشتگان به اثبات رسيد در اين بخش مي¬خواهيم ضرورت ظرف مکاني و يا به عبارتي نزول¬گاه فرشتگان در شب قدر را بررسي نمائيم.
هنگامى كه در بررسي آيات قرآنى به اين نتيجه مى‏رسيم كه شب قدر در هر سال هست، بايد توجّه كنيم كه پس صاحبِ شب قدر نيز بايد هميشه وجود داشته باشد؛ چنان‏كه در احاديث آمده است و گرنه فرشتگان بر چه كسى فرود مى‏آيند و كتابِ تقدير را نزد چه كسى مى‏گشايند و مجارى امور را به اذن خدا به چه كسى مى‏سپارند.
براي بررسي و تحليل روايات و نيز ساير قرائن موجود مي¬توان به مطلب فوق از دو منظر متفاوت با نتيجه يکسان نگريست.
اول اينکه: در روايات وارد آمده در مورد شأن و منزلت شب قدر، بارها آمده است که اعمال انسان¬ها بر دليل و حجّت خداوند در روي زمين عرضه مي¬شوند. حجت¬هاي خدا در روي زمين بايد مانند حضرت رسول صلي الله عليه و آله و سلّم صفات خاصي را دارا باشند تا بتوانند جانشين حضرتش باشند. فرشتگان و جبرئيل در زمان حيات پيامبر صلي الله عليه و آله و سلّم هر سال در شب قدر بر آن حضرت نازل مي¬شدند پس از رحلت آن حضرت نيز بايد بر کسي نازل شوند و آن کس بايد متّصف به صفات حضرت رسول صلّي الله عليه و آله و سلّم باشد و آن وجود کسي نيست جز جانشينان معصوم حضرت يعني همان کساني که پس از حضرت، خليفه واقعي او در زمين¬اند.
به امام صادق عليه¬السّلام گفته شد: تعرفون ليلة القدر؟ فقال: «و كيف لا نعرف [ليلة القدر] و الملائكة تطوف بنا فيها!».[ البرهان في تفسير القرآن، ج‏5، ص 717] يعني: ‌از حضرت سؤال شد آيا شما مى‏دانيد شب قدر كدام شب است؟ فرمود: چگونه نمى‏دانيم، در حالى فرشتگان در آن شب در گرد ما دور مى‏زنند.
در روايتى ديگر از حضرت صادق عليه¬السّلام نقل شده كه على عليه¬السّلام به ابن عباس فرمود: شب قدر در هر سال است و در آن، كار يك سال نازل مى‏شود، براى آن كار بعد از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله نمايندگانى هست، گفتم:  آنها كدام هستند؟ فرمود: من و يازده فرزندم از صلب من همه امامان محدثند.[ صول كافى كتاب الحجة باب «فى شأن انا انزلناه فى ليلة القدر» و نيز در همان باب از امام باقر عليه¬السّلام نقل شده:  «انه لينزل فى ليلة القدر الى ولى الامر تفسير الامور سنة سنة]
در جايي ديگر از حضرت امام صادق عليه¬السّلام روايت شده که فرمود امير¬المؤمنين عليه¬السّلام مكرر به اصحاب خود مي-فرمود هيچ وقت اولى و دومى حضور پيغمبر نرسيدند مگر آن¬كه آن ¬حضرت با گريه و خشوع سوره قدر را براى آنها قرائت مي¬فرمود عاقبت روزى ايشان گفتند اى رسول خدا جهت چيست اين قدر سوره قدر را براى ما قرائت مي¬فرمائيد فرمود به خاطر كسي¬كه مشاهده مي¬كنم او را به چشم و حفظ كردم و جاى دادم او را در قلب خود و اشاره فرمود بمن.[ تفسير جامع، ج‏7، ص 456؛ تفسير شريف لاهيجي، ج‏4، ص835]
نتيجه گيري:
با توجه به آيات قرآن و روايات فراوان دانستيم که شب قدر داراي قدر و منزلت فراواني بوده و نقش تعيين کننده¬اي در سرنوشت انسان¬ها دارد و دانستيم که اين شب به ضرورت وجود نظم و تقدير بايد همه ساله وجود داشته باشد؛ بنابراين نصّ قرآن و مفاد روايات فراواني شب قدر را ظرف زماني تقدير امور معرفي نموده¬اند و چون اثبات شد که شب قدر همه ساله وجود دارد و همه ساله فرشتگان فرود مي¬آيند ضرورت وجود نزول¬گاه فرشتگان و ضرورت وجود مجراي امور و کسي که مقدّرات الهي را امضاء نمايد مطرح مي¬شود و با تفسير درست حديث ثقلين و لزوم همراهي شب قدر (ظرف زماني) و اجرا کننده (امام زمان)،  و اين¬که تنها امام، انسان کامل و ظرف کلمات نوراني قرآن است، ضرورت وجود حجت الهي و واسطه فيض در جريان نزول فرشتگان و تقدير امور اثبات گرديد. نتايج مترتب بر يافته¬هاي فوق در شناخت امامت و امام زمان هر عصري به خصوص عصر غيبت حائز اهميت است؛ با آگاهي از آن چه در اين مقاله بدان پرداختيم اقرار خواهيم نمود که بي¬شناخت امام زمان(عج) هيچ شناختي معنا ندارد و چيزي جز جاهليت نيست و بي¬مدد امام زمان حرکت در مسير روشن هدايت امکان¬پذير نيست؛ بنابراين بايد در شب قدر بهترين تقدير که همان ظهور نجات بخشش است را از خداوند درخواست نماييم؛ زيرا اوست که تنها بهانه براي شب قدر است. و تنها اوست که بايد نقطه کانوني توجّهات در شب قدر باشد؛ زيرا اگر شفاعت و وساطت آن بزرگوار نباشد گناهان بخشوده نمي¬گردد و سرنوشت آينده انسان به رستگاري و سعادت رقم نمي¬خورد. به امید ظهور مهدی موعود(عج) ان شاء الله..........

گردآوری:صدراله زین العبادی-غلامرضا باقدرت (کارشناسان ارشدتاریخ تشیع واسلام)
منابع
•    قرآن
•    ابن المفتاح، عبدالله، شرح الازهار، الحجاز، قاهره، بی‌تا.
•    حویزی، علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، قم، اسماعیلیان.
•    صحیفه کامله سجادیه، ترجمه محسن غرؤیان، قم، الهادی، ۱۳۷۸ش.
•    طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۱ش.
•    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
•    طوسی، محمد بن حسن (شیخ طوسی)، التهذیب، تهران،‌دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش.
•    فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین
•    فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر صافی، ترجمه عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، قم، نوید اسلام، ۱۳۵۸ش.
•    قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
•    القاسمی، محمد جمال‌الدین، تفسیر القاسمی، بیروت، بی‌تا.
•    قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، ذیل اعمال شبهای قدر.
•    کاشانی، ملافتح الله، تفسیر منهج الصادقین، تهران، علمی، ۱۳۴۰ش.
•    کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه محمدباقر کمره‌ای، قم، اسوه، ۱۳۷۵ش.
•    مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.
•    مسلم، صحیح مسلم، دارالکتب العلمیه، بیروت.
•    مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
•    ملکی تبریزی، مرزا جواد، المراقبات فی اعمال االسنة، بیروت، دارالاعتصام.
•    ابن بابویه، محمدعلی، الخصال، مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعه مدرسین، قم، ۱۳۶۲ش.
•    . الأصفى فى تفسيرالقرآن‏، ملا محسن فيض كاشانى(قرن يازدهم)‏، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى‏، قم‏، 1418ق‏
•    . الأصول من الکافي، محمد بن يعقوب کليني، تصحيح علي اکبرغفاري، تهران، دارالکتب الإسلامية، 1388ق
•    . أطيب¬البيان في تفسير القرآن‏، سيد عبدالحسين طيب‏(قرن پانزدهم)‏، انتشارات اسلام‏، تهران‏، 1378ش‏
•    . البرهان فى تفسير القرآن‏، سيد هاشم بحرانى‏(قرن يازدهم)‏، بنياد بعثت‏، تهران‏، 1416ق‏
•    . تأويل الآيات الظاهرة، سيد شرف الدين على حسينى استرآبادى (قرن دهم)‏، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم‏، قم‏، 1409ق‏
•    . التبيان فى تفسيرالقرآن‏، محمد بن حسن طوسى ‏(قرن پنجم)‏، دار احياء التراث العربى‏، بيروت‏، [بي¬تا]
•    التحرير و التنوير، محمد بن طاهر ابن عاشور (قرن چهاردهم)‏، [بي¬نا]‏، [بي¬جا]، [بي¬تا]
•    . ترجمه تفسير الميزان‏، سيد محمد باقر موسوى همدانى(قرن چهاردهم)‏، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم‏، قم‏، 1374ش‏
•    . تفسير احسن الحديث‏، سيد على اكبر قرشى(قرن پانزدهم)‏، بنياد بعثت‏، تهران‏، 1377ش‏
•    تفسير جامع‏، سيد محمد ابراهيم بروجردى(قرن پانزدهم)‏، انتشارات صدر، تهران‏، 1366 ش‏
•    تفسير شريف لاهيجى‏، محمد بن على شريف لاهيجى(قرن يازدهم‏)، دفتر نشر داد، تهران‏،1373 ش‏
•    تفسير الصافى‏، ملا محسن فيض كاشانى (قرن يازدهم)، انتشارات الصدر، تهران‏، 1415 ق‏
•    . تفسير فرات الكوفى‏، ابوالقاسم فرات بن ابراهيم فرات كوفى(قرن چهارم)‏، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، تهران‏،1410ق‏
•    . تفسير نمونه‏، ناصر مكارم شيرازى(قرن پانزدهم)، دار الكتب الإسلامية، تهران‏، 1374ش‏
•    . تفسير نور الثقلين‏، عبد على بن جمعه عروسى حويزى(قرن يازدهم)‏، انتشارات اسماعيليان‏، قم‏، 1415 ق‏
•    . محاسن التاويل‏، محمد جمال الدين قاسمى (قرن چهاردهم)‏، دارالكتب العلميه‏، بيروت‏،1418 ق‏
•    . مفاتيح الغيب‏، ابوعبدالله محمد بن عمر فخرالدين رازى (قرن ششم)، داراحياء التراث العربى‏، بيروت‏، 1420ق‏

نوشتن نظر